Hujjatli roman
IKKINCHI KITOB
1.”TANGRICHALAR”
“Katta” sho’rolar imperatorligining yiqilishiga aslo ishonmasdi. U imperatorlikni baland devorlar bilan o’rab olingan qal’aga o’xshatardi. Bu qal’aning devori shu qadar baland ediki, uni inson zoti u yoqda tursin, hatto biror bir maxluqning oshib o’tishi amri mahol. Na ichkariga kirish va na tashqariga chiqish mumkin. Qal’a ichida yuz berayotgan voqealarni kuzatib turish uchun devor ustiga ming-ming qo’riqchi chiqarilgan. “Katta” o’zicha bu qo’riqchilarni “tangrichalar”, qal’a ichidagilarni esa “chumolilar” deb atardi. “Tangrichalar” kunni kun, tunni tun demasdan “chumolilar”ni kuzatib turishar, o’z chizig’idan chiqqanlarni ezg’ilab tashlashardi.
Avvaliga “Katta”ning orzusi “tangrichalar”safidan o’rin olish edi. Bu orzusiga etgach, ko’rdiki “tangrichalar” tepasida “tangrilari” bor ekan. Qal’a devorining ustiga chiqqach, imperatorlikning mustahkamligiga yana bir bor ishondi. “Katta” “Bu qal’a yiqilishi mumkin”, degan fikrni xayolidan o’tkazishga qo’rqardi. Faqat bir marta “bu chumolilar qal’a devorlarining ostini o’yib tashlagan bo’lsalar-chi?” degan savol ko’nglidan kechganda, tizzalari titrab, ko’ngli behuzur bo’lgandi. Bu qal’a yiqilsa “tangricha”likdan ayrilish qo’rqusi emas, balki ko’nglidan o’tganini o’zidan yuksakdagi “tangri”lari payqab qolishidan titrash edi.
U jumhuriyatga “Katta” etib tayinlangach, imperatorlik “Katta”larining siyosiy kengashiga a’zo bo’ldi. O’shanda ilk bor sevinch degan tuyg’uning lazzat sarhadlari bepoyonligini, g’urur degan kuchning salohiyati hududsiz ekanligini yurakdan his qilgandi. Hatto jumhuriyatga qaytarkan, uchoqdan tushishi bilan muxbirlarni yoniga chaqirib “Xalqimga etkazing, men siyosiy kengashga a’zo bo’ldim. Bu xalqimizning uzoq yillik orzusi edi. Uni amalga oshirish mening gardanimga tushdi. Bu nafaqat men uchun, balki butun xalqimiz uchun yuksak ishonch. Bugun hammamiz uchun kattaHayitdir!” degandi.
“Katta” istasa-istamasa qal’a yiqilayotgandi. U jon jahdi bilan elkasini qal’a devorlariga tirab, uni tutib qolishga urinayotgan kishilardan biriga aylandi. Qal’ani saqlab qolish uchun har turli yo’l qidirayotgan kunlarida jumhuriyatda ham qal’a devorining ostini “o’yayotganlar” ko’payib qoldi. “Katta” bu ishning boshida turganlar bilan “odamga o’xshab” gaplashib qo’ymokchi bo’ldi. Avval Iso Xolisni chaqirdi.
- Uka, siz mashhur odamsiz, - dedi Iso Xolisga. - Sizning har bir qadamingizni kuzatib, ko’rib turibman. Ayniqsa paxta monopoliyasi, oilani rejalashtirish, Ona ko’lni qutqarish borasidagi nutqlaringiz meni hayajonlantirdi. Har kim ham o’z xalqi dardini bu qadar jasorat bilan o’rtaga olib chiqolmaydi. Bugun bu ishni siz boshladingiz.
- Bugun emas, buni bir necha yil oldin boshlaganmiz. Bundan olti yil burun siz a’zo bo’lgan siyosiy kengashga shikoyat maktubi yo’llab, xalqimizning dardini ifoda etganmiz.
- Lekin bu dard shikoyat bilan malham topmaydi. Uning malhami aql, idrok, kuch va intizom, - dedi “Katta” Iso Xolisga uzoq gapirish uchun izn bermay. Siz namoyishlarni to’xtating, men esa ertaga ish boshlaydigan sessiyada til masalasini ko’tarib chiqay. Bilasiz, man yangiman, parlamentda esa kuch eskicha fikrlovchi kishilarning qo’lida. Buning ustiga rus tilida gapiruvchilarni ham hurmat kilishimiz kerak. So’z beraman, o’z tilimizni davlat tili deb e’lon qilish uchun butun kuchimni ishga solaman. Siz esa bunga javoban namoyishlarni to’xtatasiz…
Iso Xolis mamnun qiyofada chiqib ketarkan, “Katta” Shavkat Temurni chaqirdi.
- Sizni ancha cho’rtkesar odam deyishardi. Lekin ko’rinishdan yumshoq kishiga o’xshayapsiz, - dedi “Katta” Shavkat Temurga. - Bugun namoyishlarda o’rtaga otilayotgan shiorlar bilan men bajarmoqchi bo’lgan orzularning hech qanday farqi yo’q.
- Unday bo’lsa nima sababdan namoyishga chiqqanlarni kaltaklayapsiz, qamoqqa tashlayapsiz, ta’qib etayapsiz?
- Siz meni so’roq qilishga keldingizmi? - “Katta”ning jahli chiqdi. O’rnidan turib xonada u yoqdan bu yoqqa ikki uch marta borib keldi-da oyna yonida to’xtab tashqariga termuldi. Shahar markazidan oqib o’tadigan ariqning sohillaridagi majnuntol daraxtlari ostida odamlar o’tirishganini ko’rib qoldi. Bularning ishi yo’qmi? deb o’yladi. Kuppa kunduz kuni bu erda nima qilishadi? Balki talabalardir? Talaba bo’lsa, darsiga borsin! Balki oshiq-ma’shuqlardir? Nima bu er ularga sevgi xiyobonimi? Aslida bu binoning atrofini o’rab olishim, sohil bo’ylarini tartibga keltirishim kerak. Binoni temir panjara bilan o’rab olishni tezlashtirmasam, mana bular bostirib kelishdan ham qaytishmaydi. Qaysi kun askarlikda o’lgan bolaning tobutini shu erdan olib o’tishdi. Mana bu o’jar ham ularning orasida edi. Yangi do’ppi kiyib tobutning oldida borayotgandi. O’zlaricha namoyish, isyon qilishga urinishdi. Lekin bir imo qilgandim mirshablar kavushlarini to’g'rilab qo’ydi. Ayb bizda emas, ayb yuqorida. Yuqoridagilar jilovni bo’shatib yuborishdi. Butun mamlakatni ana shundaylarning qo’liga berib qo’yib majlisxonaga aylantirishdi. Mana endi menday odam ham uning bema’ni savollari qarshisida qolishga majburman. Hozirning o’zidayoq uni bu erdan quvib chiqarishim mumkin. Hatto qamab qo’yishim ham hech gap emas. Yoki qo’l oyog’ini bog’latib, soyga otib yuborsam ham guldur gup! Gum bo’lib ketadi. Lekin yuqori ularni qo’llayapti. Ularga tegmanglar, deyapti. Xo’sh, nima qilish kerak? Ularning majlisini tomosha qilish bilan kun o’tkazamanmi?
Darvoqe, nega bularni ayri-ayri chaqirdim, nega har ikkalasi bilan birdaniga suhbat qilmadim? Yo’q, u holda bir-birining oldida o’zlarini ko’rsatib qo’yish uchun mening yoqamga yopishishardi. Ha-ya, dushmaningni parchala, keyin yo’q qil, degan gapni kim aytgan ekan? Bular bilan teng kelib o’tiramanmi? O’zlarini o’zlariga ediraman! Men chetda qolib tomosha qilaman, bular esa bir- birlarining yuzlarini yulishadi. Ha, bugun bir tovoqdan osh egan birodarlarni ertaga qon qasos dushmanga aylantiraman. Mening sovunimda kir yuvish qandayligini ko’rib qo’yishsin. Bir umr dushman bo’lishadi, hatto avlod-ajdodlariga qadar singadi bu dushmanlik. Ammo xato qilmasligim kerak. Narigisini aldash oson, istagan joyidan qarmoqqa ilintirish mumkin. Lekin buni-chi? Buni ham o’yinga keltirishning yo’lini topaman.
“Katta” o’rniga kelib o’tirdi-da, yumshagan ohangda Shavkat Temurga gapira boshladi:
- Oldimizda saylov bor. Sizlarga bitta o’rin ajratdik. Sizning nomzodingizni ko’rsatmoqchi edik, ammo Iso Xolis qarshi bo’ldi. Faqat sizdan iltimos bu suhbatimizni undan uzoq tutsangiz.
- Deputatlik g’avg’osi sizdan oldin boshlangandi. Oldingi “Katta” ham deputatlikni suyak qilib ko’rsatib, bizni it holiga tushirmoqchi bo’lgandi. Lekin doirasiga o’ynamadik.
Mahmadana, deb o’yladi “Katta”, oldingi “Katta”ning o’zi kim ediki, uning o’yini nima bo’lsin? Ammo mening musiqamga o’ynaysan. O’ynamasang kuch bilan, zo’rlik bilan o’ynataman.
- Uka, hozir tortishadigan, oldingilarga tosh otadigan payt emas. Hozir sizdan bitta talabim bor. U ham bo’lsa, sessiya oldidan o’tkaziladigan namoyishni to’xtatish. Agar bunga rozi bo’lmasangiz kuch ishlatishga majbur bo’lamiz.
- Biz esa qonunlar doirasida harakat qilamiz. Qonunni buzadigan niyatimiz yo’q. - dedi Shavkat Temur.
“Katta” gapni kalta qilib, Shavkat Temurni kuzatar ekan, sen bilan birinchi va oxirgi uchrashuvimiz bu, deb o’yladi. Sen bu o’jarliging bilan uzoqqa bormaysan. Bugundan e’tiboran bu binoning eshiklari senga yopiq. Butun jumhuriyatda shunday targ’ib-tashviq yuritamanki, oyog’ingni bosgan joyingda nafrat bilan qarshilashasan.
2. PARChALASh
“Katta” xavfsizlik qo’mitasi boshlig’i Melkumov va ikkinchi kotib Anishchevni chaqirdi. Ularning har ikkalasi ham yuqorining odami. Bu ish bilan ularni sinab ko’rmoqchi bo’ldi. Agar bajara olmasalar, bir bahonasini topib, quyruqlariga supurgi bog’lashga, bajarsalar bundan keyin birga ishlashga qaror qiladi. Nima bo’lganda ham siyosiy kengashning a’zosi bo’ldi. Endi bularning gapi emas, o’zining gapi kechadi.
- Sizlarga mamlakat boshlig’ining talabini etkazib qo’ymoqchiman. U kishi bizdan demokratiya, oshkoralikni istayaptilar, erkin va ozod saylovlar o’tkazishimizni, muxolifatni qo’llab- quvvatlashimizni so’rayaptilar. Biz ko’cha-ko’yda to’polon qilgan odamlarni muxolifat, deya hurmat qilishimiz kerak emas. Bizning vazifamiz muxolifatni ham o’zimiz etishtirish, konstruktiv muxolifat tayyorlashdir. Ko’cha-ko’yda janjal qilayotganlar esa atroflariga dor ostidan qochganlarni to’plab, tobora katta kuchga aylanmoqdalar. Bu esa mamlakat xavfsizligiga putur etkazadi. Soykentda, vodiyda yuz bergan voqealarning tutuni hali so’ngan emas. Xo’sh, gapni qisqa qilaylik, qanday takliflar bor?!
Melkumov: “Siz mendan yuqoridasiz, oldin siz gapiring”, degandek ko’z qiri bilan ikkinchi kotibga qaradi. Ikkinchi kotib “Hali ham men turganda sen gapirarmiding” degandek so’zlarini dona - dona qilib o’zidan so’ng xavfsizlik qo’mitasi raisiga biror gap aytish uchun bo’shliq qoldirmaslikka urindi.
- Hurmatli “Katta” bizga muhlat bering, bu xususdagi takliflarimizni tayyorlab kelaylik.
“Katta” o’ylab turdi-da:
- Men Plenumga tayyorgarlik haqida gapirayotganim yo’q. Qarshimizdagi to’dani nima qilamiz, deyapman?
Ikkinchi kotibni bu mushkul ahvoldan qutqarish uchun xavfsizlik qo’mitasi boshlig’i suhbatga aralashdi :
- Parchalab tashlaymiz.
Parchalab tashlaymiz! Buni qaysi ma’noda aytdi, ekan, deb o’yladi “Katta”. Kuch bilan bostirib, tor-mor qilishni nazarda tutdimi, yoki mening fikrlarimni uqib oldimi? Agar men o’ylaganlarimni o’ylayotgan bo’lsa, u holda masalani boshqa kunga qoldirishim kerak. Chunki tashabbus undan emas, mendan chiqishi lozim. Aks taqdirda “Katta” mening yo’limga yurayapti, deb hovliqib ketadi.
- Fikringizni ochiqrok ayting, - dedi “Katta” xavfsizlik qo’mitasi raisiga.
- Hammasining ro’yxati qo’limizda bor. Bundan keyin bir erga to’planishlariga izn bermaymiz. Ta’qibni kuchaytiramiz. Har bir qadamlari nazorat ostida bo’ladi. Bu ishni bajarish uchun yana besh ming kishini ishga olishimiz kerak. Takliflarimizni hurmatli ikkinchi kotib bilan sizdan oldingi rahbarga bergandik. Lekin e’tiborsiz qoldi.
- Yaxshi, takliflarni ko’rib chiqamiz, - dedi “Katta”. - Hozir haqiqatdan ham parchalab tashlash kerak. Lekin siz aytgan uslubning zamoni o’tdi. Bu yo’l bilan ularni kuchlantiramiz. Bugun aql bilan ish ko’radigan payt. Hozir muxolifatning ichida bir necha kishi liderlikka da’vogar. Bizning vazifamiz ularni bir-birlariga qarshi qo’yishdir. Xo’sh, aytingchi, muxolifatning ichida necha foizi sizning odamingiz?
- Aniq aytishim qiyin.
- Aniq aytsam Olmoniyada har uchinchi odam xavfsizlik xizmatiga ishlagani fosh bo’lganidek faoliyatimiz ochilib qoladi, deb qo’rqayapsizmi, yoki mendan sir saqlayapsizmi?
- Aslo, aslo, - deya suhbatga aralashdi ikkinchi kotib. - Men iloji boricha muxolifat ichiga ko’p odam suqmang, bir joyda sirimiz ochilsa, olamga sharmanda bo’lamiz, deya topshiriq bergandim. Shu sababdan bu xususda biroz istihola qilayaptilar.
Bundan keyin Melkumovni qo’lga olishim kerak, deb o’yladi “Katta”. Umuman kuch vazirliklarini ikkinchi kotibning qo’lidan chiqarmog’im va o’zimga tobe qilmog’im lozim. Bu ishlarda uchinchi kishi ortiqcha. Buni qanday qilib amalga oshirsam? Nazarimda ba’zi jumhuriyatlarda davlat rahbari vazifasi tashkil etilib to’g'ri qilinayapti. Men ham shu yo’ldan borsam, butun kuchni bir qo’lda jamlayman. Hozircha eski parlamentning oxirgi sessiyasini eson-omon o’tkazishim, keyin esa yangi saylovni tayinlashim kerak. Xudo xohlasa, yangi parlamentda birinchi bo’lib davlat rahbari vazifasini joriy ettiraman. Ana undan keyin mana bularning xurjunini elkasiga osib, orqasiga tepaman. Bir o’q bilan ikki quyonni uraman. Ham xalqqa “Sizning talabingiz bilan bularni quvdim”, deyman, ham ularning o’rniga o’z odamlarimni olib kelaman. Ammo bular fitnaga usta. Hayotini boshlabdi-ki, fitna girdobida suzishadi. Menga qarshi ham qancha-qancha fitnalarning rejasini tuzgan bo’lishlari mumkin.
- O’zlarini milliy harakat deb atayotganlarning ichidagi liderlarni xo’rozdek urushtirishimiz kerak. Buni fitna deysizmi, hiyla deysizmi, men uchun farqi yo’q, - dedi “Katta”. - Men uchun muhimi mamlakatni qutqarib qolishdir. Istasangiz aldang, istasangiz mansab va’da qiling, istasangiz qarmoqqa ilintiring, bajara olmasangiz mening oldimga olib keling. Hozircha esa Iso Xolisni biz ko’rsatadigan nomzodlar ro’yxatiga kiriting. Uning nomzodi qarshisida boshqa ism ko’rmayin. Shavkat Temurni esa uzoq tuting. Kerak bo’lsa, Soykent janjalidagi baqiriq chaqiriqlari uchun tergovga tortamiz. Barcha viloyatlar tumanlarida majlislar o’tkazib, Vodiy voqealarida Shavkat Temur qon to’kilishiga sababchi ekanligini xalqqa tushuntiring.
“Katta” har kun ertalab va oqshom hisob berib turishlarini aytib ularni chiqarib yuborar ekan, Oliy Kengash raisiga sim qoqdi:
- Bugunoq rayosatni to’plang, ko’cha namoyishlari va mitinglari haqidagi oldingi qarorlarni ko’rib chiqing, iloji boricha har qanday namoyishni takiklash chorasini ko’ring. Ammo bu ishlar demokratiya, oshkoralik charchavasida bo’lsin. Ya’ni demokratiya va oshkoralikni himoya qilish uchun buzg’unchilik qilayotganlarning yo’lini to’sing. Qaror tayyor bo’lsa, ustidan ko’rib beraman, - dedi.
“Katta” shundan keyin ertaga ish boshlaydigan sessiyaga tayyorgarlik ko’ra boshladi. Fikrlarini yon daftarchasiga qayd etarkan ba’zi masalalarni yuqori bilan kelishib olishga qaror qildi. Siyosiy byuroga telefon qilib, mamlakat rahbari bilan maslahatlashib oladigan masalalar chiqqanini aytdi. Bir necha daqiqadan keyin uni rahbar bilan bog’lashdi. U o’rnidan turib gaplasha boshladi.
- Hozir Markaziy Komitet byurosining favqulodda majlisini o’tkazayapmiz. Ertaga muxolifat bir million kishini ko’chalarga, maydonlarga olib chiqmoqchi.
- Nima talabi bor ekan? Liderlari bilan gaplashmadingizmi?
- Gaplashdik. Talablari bitta. U ham bo’lsa ona tilimizga davlat tili maqomi berilsin, deyishmokda.
- Buning qo’rqadigan joyi yo’q.
- Lekin davlat tili - rasmiy tilimiz bor, qanday qilib boshqa tilga ham shunday maqom berishimiz mumkin?
- U boshqa til emas, sizning ona tilingiz. Menimcha muxolifatning talabini qondirmoq kerak.
- Rahmat sizga! Oldimizda katta yo’l ochdingiz. Ammo bu harakatimizdan rus tilida gaplashadigan do’stlarimiz norozidirlar. Mana majlisda ikkinchi kotib va xavfsizlik qo’mitasi boshlig’i norozi ekanliklarini aytayaptilar. Ularga quloq solmasdan ilojim yo’q.
- Ularga quloq soladigan bo’lsangiz, meni nega bezovta qilayapsiz?
- O’rinbosaringiz suhbatdan o’tayotganimda ikkinchi kotib va xavfsizlik qo’mitasi boshlig’ining maslahatlariga quloq tutasiz, degandi.
- Hozir har kun, har soatda shartlar o’zgarmoqda. Muxolifat siz bilan qo’shib ularni ham supurib tashlashini mening nomimdan o’zlariga etkazib qo’ying. Mahalliy sharoitni va milliy masalalarni yaxshiroq o’rganishsin. Muxolifatning talabini esa erta ertalabki plenumda muhokama qiling, undan keyin parlamentga olib chiqib, muzokaraga qo’ying. Demokratiya, qayta qurish, oshkoralik va fikr o’zgarishi bu bizning bosh yo’limizdir…
Telefonning naryog’idagi rahbar xuddi kitob o’qiyotgandek tinimsiz gapirarkan, “Katta” telefon dastasini qulog’idan uzoqlashtirib, yuzini bujmaytirgancha kutib turdi. Yuzi bujmaygan bo’lsa-da, qalbida farah va sevinch bor edi. Chunki birdaniga ikki masalani hal qilgandi: Birinchidan, muxolifat bayroq qilib ko’targan masalani o’z qo’li bilan hal qiladigan va xalqning oldiga chiqib, ko’kragiga urib maqtanadigan imkoniyat paydo bo’ldi. Ikkinchidan esa, jumhuriyatning jilovlarini tutib turgan ikki kishining shashtini sindirdi. Endi ular bilan qanday gaplashib qo’yishni biladi.
U suhbatdan keyin bir-ikki daqiqa o’rindiqqa yastandi-da, sung DXQ raisiga telefon qildi.
- Hozir menga yuqoridan mamlakat rahbarining o’zi telefon qildi. Idorangiz yaxshi ishlamayotganini alohida ta’kidladi. Men esa sizni himoya qildim. Shunga munosib bo’ling. Muxolifatni qanday qilib ikki, uchga bo’lib yuborish haqidagi aniq rejalaringizni olib keling!
“Katta” ikkinchi kotibni chaqirdi. Lekin uning hozirgina chiqib ketganini aytishdi. Ikkinchi kotibni xavfsizlik qo’mitasi raisi choyga chaqirgandi. Ular choy bahonasida yozib olingan telefon suhbatlarni tinglardilar.
- Yondik, - dedi qo’mita raisi, magnitofon tugmasiga bosarkan.
“Katta” bilan mamlakat rahbarining suhbatini tinglagan ikkinchi kotib o’rnidan sapchib turdi-da: “Hoziroq raport tayyorlang, bu o’yinni fosh qilamiz,” - dedi.
- Qanday qilib fosh qilamiz? - dedi qo’mita raisi. - Axir qo’limizda dalil yo’q-ku.
- Bu-chi? - so’radi ikkinchi kotib.
- Bu faqat siz va men uchun. Siz eshitarkan ayni paytda men bu suhbatni lentadan o’chirdim. Agar bilib qolishsa, boshimiz ketadi.
- Unda nima qilamiz? - dedi ikkinchi kotib.
- “Katta” ga astoydil xizmat qilib, ishonchini oqlashimiz qiyin. Uning jiddiy xatolarini topib, yuqorini xabardor qilishimiz kerak.
Melkumov “Katta” ga astoydil xizmat qilishimiz kerak, demoqchi edi, lekin bu” vazifa” ni o’ziga qoldirib, ikkinchi kotibni “Katta” ga qarshi qo’ymoqchi bo’ldi. Ha, u faqat muxolifatning orasini emas, balki boshqalarning orasini buzishni ham odat qilgandi. “Katta” bugun unga muxolifatni bo’lib yuborish topshirig’ini berdi. U esa bu ishning asosini bitirib qo’ygan edi. Faqat muxolifat liderlari o’rtasidagi devorlarga yashirilgan portlatgichlarning ipini yoqib yuborishi qolgandi. Buni “Katta” ga aytmadi. Mana endi “Katta” undan shoshilinch tadbir so’rayapti. Ikki - uch kunda tadbirning natijasi bilan ma’lum qilsa, “Katta” uning qadriga etmaganiga pushaymon bo’ladi. Joyi kelsa yuqorini yana o’zi yumshatadi. “Katta” lar shunaqa. Bugun olov, ertaga suv…
- “Katta” ikkinchini qidirayapti, - degan ovoz eshitildi radiouzatgichdan. Anishchev sapchib tushdi. Darrov o’rnidan turdi.
Melkumov Anishchevni har doim Milliy xavfsizlik qo’mitasining erto’lasida kuzatib ko’yardi. Anishchev “choyga” kelarkan, Melkumov unga maxsus mashinalardan birini yuborardi. Ular kelishib olganlaridek, Anishchev Bosh univermagning yonida o’ziga ajratilgan xizmat mashinasidan tushib, Melkumov yuborgan qora “Volga” ga minardi. Melkumovning mashinasi xavfsizlik qo’mitasiga kirishda tekshirishga tobe bo’lmagani uchun shunday qilishardi. Mashina erto’laga qadar kirib kelardi va bu erda qo’mita raisi “mehmon” ni kutib olardi. Bu “o’yinni” yillar davomida bajarishgani uchun odat tusiga kirgandi. Ikkinchi kotib Vladimir Anishchev navbatchi mashinaga minarkan, Melkumovning qulog’iga pichirladi : “Hoynahoy mening suhbatlarimni ham eshitsang kerak”. Igor Melkumov ranjigan qiyofada “Sizga o’zimdan ziyod ishonaman. Soyangizda ishlab yuribman. Ana uning qonini qonimizga qo’shib qaynatsa ham aralashmaydi. Nazoratda tutmasak, saroyni Buxoro amirining haramiga aylantirib yuboradi,” - dedi. Anishchev yana bir nima demoqchi bo’lgandek, bo’ynini cho’zdi. Buni payqagan Melkumov egilgancha quloqlarini ikkinchi kotibning og’ziga yaqinlashtirdi. “Erta oqshomga saunani tayyorlab qo’y. Sessiyadan keyin mehmonim bor”, deya jilmaydi u. Melkumov : “Amringiz biz uchun qonun” degandek qo’lini ko’ksiga qo’ydi-da, Anishchevga ikkita “Ish papkasi” ni uzatdi.
- Bo’sh vaqtingizda bularga nazar solib qo’yarsiz, - dedi.
Har ikki “Ish papkasi” ham qizil bo’lib, ustiga “Asosiy nusxasi birinchi seyfda. Mutlaqo maxfiy”, deb yozilgan edi.
Ikkinchi kotib mashinalar almashguniga qadar ham sabr qilmasdan “Ish papka”laridan birini ochdi: “Iso Xolis (Saparali Hamdamov)ga oid muhim ma’lumotlar. 1948 yil tug’ilgan. Ikki marta uylangan. Birinchi umr yo’ldoshi uch farzandi bilan ayri yashaydi. Ikkinchisi mahalliy millatdan bo’lmagani uchun bu xususda har turli mishmishlar tarqatish mumkin. Shu kecha kunduzda eng nozik joyi uy masalasidir. Ikkita yoxud uchta uyga ehtiyoji bor. Qazilma buyumlarini yaxshi ko’radi va to’playdi. Piyoda yurishni sevmaydi. Avtobusga minishdan hazar qiladi. Shu bois mashina ham berish mumkin. Birga o’qigan yaqin do’stlaridan ikki nafari bizning odam. Ammo yaqinda ulardan birini do’pposlagan. Shu bois uni qarshi qo’yish mumkin. Ziyofatni, kayf-safoni sevadi. Biz yuborgan qizlarning birortasidan ham shubha qilgani yo’q.
Liderlik qobiliyatiga ega emas. Biror joyda muqim ishlagani yo’q.Ishlagan joylaridan mas’uliyatsizligi uchun haydalgan. Familiyasini yozsangiz yoki familiyasi bilan chaqirsangiz “G’ururim toptaldi ” deb hisoblaydi. Bu haqda maqolalar uyushtirish mumkin.
Yaxshi kiyinishi, majlislarda o’zini ko’rsatib qo’yishni bilgani uchun bir guruh yoshlar orqasidan ergashgan. Uni yaxshi taniganlar esa darhol uzoqlashgan.
Jahli burnining uchida. Uni qizdirish juda oson. Eng yomon ko’rgan odamiga o’xshatsangiz yoki liderlik qobiliyati yo’kligini yuziga solsangiz duelga ham chiqishga tayyor bo’ladi. Boshqalarning fikri bilan hisoblashmaydi. O’zining bilganidan qolmaydi. Uni aldash oson, mish-mishlarni, dedi-dedilarni yaxshi ko’radi.
Umr yo’ldoshiga juda ham bog’lik. U chizgan chiziqdan chiqmaydi. Buni boshqalarga bildirmaslikka urinadi. Shu sababdan o’zgalar oldida oila a’zolariga qo’pollik qiladi. Kelajakda oilaviy hayotini ham fosh qilish mumkin.
Pulni sevadi. Keraksiz joyga xirmon sovurgandek pul sochadi. Kerakli joyga qolganda esa har qanday xasisga ham dars beradi. Keyingi paytda chet elliklar bilan yaqin aloqa qila boshladi. Ba’zilaridan yordam ham oldi. Filmga tushirganmiz. Hasadgo’y. Boshqalarni mensimaydi. Doktorlarning bizga taqdim etgan hujjatlarga ko’ra, paranoya xastaligiga duchor. Agar rahbarlik jilovi qo’liga tegsa, ashaddiy diktatorga aylanadi. Juda tez o’zgaruvchan. Bugun aytgan fikridan ertaga osonlik bilan qaytadi. Ammo birovni dushman deb bilsa, bu fikridan hech qachon qaytmaydi.
Xayolparast. Har bir kichik ishini katta qilib ko’rsatishga urinadi. Hozir atrofini o’rab olganmiz. Qayoqqa boshlasak, o’sha yoqqa yuradi… “
Ikkinchi kotib mashinani “almashtirarkan” ish papkalarini qo’ltig’iga yashirdi. O’ziga ajratilgan xizmat mashinasiga mingach ularni qayta varaqlay boshladi. Lekin xayollari “ko’cha kezardi”. Balki mana shu shofer ham ularning odamidir, deb o’yladi. Balki, bu ham men haqimda ana shunday chirkin narsalar yozib berar. Balki, ilgaridan bir necha papkalar to’lgandir? Yo’q, xavfsizlik qo’mitasi qarorlarimizga rioya qiladi. Partiyamiz rahbarlari haqida biror bir hujjat to’planishi mumkin emas. Agar shunday hol yuz bersa va u o’rtaga chiqib qolsa, hammasining boshi ketadi.
Ammo bularga ishonish qiyin. O’z manfaatlari uchun hech narsadan chekinishmaydi. “Katta” ning suhbatini yozib olibdi-yu menikini yozmaydimi? O’chirib tashladim, deganiga ishonadigan ahmoq bormi? Birok mendan qo’rqadi. Ikki yildan buyon birgamiz. Haftada bir saunaga boramiz. Bugunga qadar biror joyda hidi chiqmadi. O’zining ham gunohlari menikidan kam emas. Menga o’n sakkiz yoshli qiz topsa, o’ziga o’n etti yoshlisini topadi. Uning dushmanlari yo’qmi? Balki uning orqasidan kuzatadiganlar bordir? Ikki yildan buyon bir qancha ish papkalarini to’lg’azib qo’yishgandir, balki? Ertangi saunani bekor qilsammi? Yo’q, la’nat shaytonga, Igorga ishonmasam kimga ishonaman? U bilan nima ishlar qilmadik? Soykentdagi voqealar rejasini ikkalamiz o’tirib tuzmadik-mi? Vodiydagi voqealar-chi?
Xullas, hammasiga sherikmiz! Aslida nega undan cho’chiy boshladim? Nazarimda yangi “Katta” bizning oramizga ham soya tashladi. Uning nomzodini o’zimiz ko’rsatdik. Lekin o’zimizga balo bo’ladiganga o’xshaydi. Ilgari viloyatda ishlaganida sovg’a-salom berib turardi. Endi o’sha sovg’alarni burnimizdan sug’urib oladiyov?! Markazdagi rahbar latta bo’lmaganda-ku, buni boplardik. Xa, bo’pti nimalar haqida o’ylayapman o’zi?
U xayol surib borarkan beixtiyor ikkinchi Ish papkasini ochib, uning ilk sahifasini o’qiyotgan edi :
“Shavkat Temur. (Sh. Temurov ) 1945 yil tug’ilgan. Ikki marta uylangan. Birinchi xotini janjalkash. Istagan paytda unga qarshi qo’llanishimiz mumkin.
Ish erida rahbari bilan orasi ochiq. Agar biroz yo’l qo’yib bersa, rahbari uni sharmandai sharmsor qilib ishdan haydashga tayyor.
Keyingi paytda chet elliklar bilan tez-tez uchrasha boshladi. Yordam ham olmokda. Siyosiy faoliyat bilan birga ingliz tilini ham o’rganmokda. Bu esa uning chet elliklar bilan to’g'ridan to’g'ri aloqa qilish niyati borligini ko’rsatadi.
Jahlini chiqarish oson. O’jar. O’z fikrini boshqalarnikidan ustun qo’yadi. Atrofiga o’z odamlarini to’plashga harakat qiladi. Majlislarga qarindosh urug’larini boshlab keladi.
Boshqa jumhuriyatlardagi harakat liderlari bilan aloqa o’rnatgan. Sotib olishga urindik, hozircha natija bergani yo’q. Tog’asi hukumatga yaqin odam. Undan foydalanish mumkin. Aka-ukalarini rahbarlik ishlariga tortib, jilovlab qo’yish mumkin.
Bizningcha yaxshilab kaltaklamoq kerak.
G’irromlik, aldov, haksizlikni sevmaydi. Boshqa liderlar bilan oralarini buzib qo’yish uchun bu fe’lidan foydalanish mumkin.
Rahbar bo’lishni, rahbarlik qilishni yaxshi ko’radi va juda istaydi. Ammo nazariyaga bog’lanib qolgan.
Boshlagan ishini yarim yo’lda tashlamaydi. Raqibining kichik bir xatosini ko’rsa, undan ustalik bilan foydalanadi.
Har qanday odamni ko’ndirish imkoniyati bor, lekin uni ko’ndirish qiyin, aytganidan qaytmaydi.
Poytaxt mafiyasi bilan aloqasi bor. Kelgusida uni mafiyaning qora ishlariga bog’lash va mahalliychilikda ayblash mumkin.
Diniy idoraning sobiq rahbarlari bilan aloqa o’rnatgan. Muftini qo’zg’olon yo’li bilan yiqitish uchun ish olib bormokda. O’zi dindan uzoq. Aroq ichadi. Lekin dindorlarni qo’llanmokchi. Dindorlar ichidagi odamlarimiz orqali “Namoz o’qimaydi, ichkilikni sevadi, Islomga qarshi” deya har qanday minbardan quvish imkoniyatimiz bor.
Amerikada yashayotgan “vatan xoinlari” bilan aloqa o’rnatgan. Ular Iso Xolis orqali unga kompyuter yubordilar. Bu kompyuter Markaziy razvedka boshqarmasiga oid bo’lishi ham mumkin. O’rganayapmiz.
Shantajchi. Odamlarimiz u bilan ro’baro’ kelganda, bu narsaga alohida e’tibor berishlarini talab qilayapmiz.
Olayotgan yordam pullarini o’ziga sarflaganini ro’kach qilib atrofdagilar bilan orasini buzish imkoniyati mavjud.
Umuman undan voz kechish, uni yo’kotish masalasini o’ylab ko’rmoq kerak. Tobora ashaddiy dushmanga, yo’ldagi tikanli g’ovga aylanmokda… “
Ikkinchi kotibning mashinasi saroyga etib kelgani uchun u Ish papkasini yana yopib qo’yishga majbur bo’ldi. Ichkariga kirarkan bekchi-mirshab:
- Sizni “Katta” qidirayaptilar, - dedi.
- Bilaman, - dedi-da ochik turgan liftga minib, tugmani bosdi. Uning xonasi ham oltinchi qavatda edi. Binoning bir tarafida “Katta” o’tirsa, ikkinchi tarafida u joylashgandi. Bu holni tarozining pallasiga o’xshatishardi. Ammo “tarozining” ikkinchi kotib o’tirgan tomoni og’ir bosardi.
Hatto “Katta”lar ikkinchi kotibni yonlariga chaqirishga istihola qilib, o’zlari uning huzuriga kelishardi. Mana endi shartlar o’zgardi. Lekin darhol chekinmaslik kerak, deb o’yladi ikkinchi kotib. Hozir to’g'ri uning xonasiga bormayman. Qo’limdagilarni ko’rib qolishi mumkin. Umuman u mening xavfsizlik qo’mitasiga borganimni qaerdan bildi? Yoki orqamga “dum” bog’ladimi?
Balki Melkumov ikki tomonga ishlay boshlagandir? Bundan oldingi ikki “Katta” ning shoxini sindirdim. Birini kamoqqa tiqdirdim, ikkinchisini esa surgun qildirdim. Nahotki bundan qo’rqaman? Hali kechagina huzurimga kelib ko’z yoshi qilgandi. Agar men qo’llamasam bu joyni tushida ham ko’rmasdi. Lekin nonko’rlik qilayapti. Hozirdanoq jiqqa musht bo’lsak, men yutqazaman. Chunki yuqori kecha yuborgan odamini bugun almashtirmaydi. Shu bois chidashim kerak. Bugungi g’irromligini esa javobsiz qoldirmayman.
U liftdan tushib, xonasi tomon yurmoqchi bo’lgandi “Katta” ning yordamchisi Kraynov yo’lini to’sdi:
- Yong’in! Dunyoga o’t ketdi, - dedi u. - “Katta” sizni qidirish uchun hammani oyoqqa turg’azdilar.
- Men xonamga kirib chiqay, so’ng ko’rishaman.
- U kishiga liftga minganingizni aytdik, eshik ochiq, kutayaptilar, iltimos, yong’inni so’ndirib bering!
Anishchev noiloj qoldi. Chapga qayrilib, ” Katta” ning xonasiga kirdi. Uning avzoyi buzuq. Bosh egib stolni chertib o’tirardi:
- Ikkinchi kotibning DXQga borishi qaerdan chiqdi?! Yoki davlat to’ntarishi hozirlayapsizmi? Nima gap o’zi?
Anishchev shoshib qoldi:
- Topshirig’ingiz bo’yicha borgandim. Mana bularni shaxsan o’zim olib keldim. Yuqorining topshirig’i bilan milliy harakat liderlarining Ish papkalari birinchi seyfga tushgandi. Uni ochish uchun Melkumov bilan ikkalamiz imzo qo’yishimiz kerak ekan. Yuqorining qarorini buzishga azm qildik. Chunki sizning topshirig’ingiz ham juda muhim edi. Nusxa ko’chirdik, mana…
Ikkinchi kotib bunday sharoitlarga oz tushgan bo’lsa-da ustalik bilan qutilib ketish uchun albatta yo’l topardi. Ba’zan bu fikr menga qayoqdan kelib qoldi, deb o’zi o’ziga qoyil qolardi. Shu lahzada ham “Katta”ni qiyin ahvolga tushirdi. Unga bu vaziyatdan chiqish uchun imkon bermaslikka urinib so’zida davom etdi:
- Yo’lda mashinani to’xtatishimga to’g'ri keldi. Yuqoridan telefon qilib, hozir o’tkazilayotgan majlisning kun tartibini so’radilar.
- Kim so’radi, qanaqa majlis?
- Tashkiliy bo’limdan so’rashdi. Siz mamlakat rahbari bilan gaplashayotganda bo’lim mudiri uning yonida ekan, ba’zi narsalarga qiziqdi. Tushuntirib berdim.
Ikkinchi kotib “Katta” ga birin ketin zarba urayotgandi. “Katta” ringda tentirab qolgan bokschidek muvozanatini yo’qotdi.
- O’tiring, o’tiring. Hozir choy buyuraman …
- Rahmat, men qahva ichaman, - dedi ikkinchi kotib.
- Darvoqe, nimani so’rashdi? - Yumshoq ohangda so’radi “Katta”.
- Davlat tili haqidagi qonun loyihasiga kiritilgan o’zgartirishlarni.
- Qaysi o’zgartirishlarni?
- Markaziy qo’mita qonun qabul qilingach, uning ba’zi bandlarini bir necha yildan keyin kuchga kiritish taklifini ilgari surdi. Masalan, mahalliy tilni bilmaydiganlar uchun bu qonun besh yildan keyin kuchga kiradi.
“Katta” o’ylanib qoldi. Besh yilda bu tilni o’rgana olamanmi? Gapirish-ku gapirish, hatto o’qishim ham qiyin. Kecha bir sahifani ikki soatda arang o’qib chiqdim. Yaxshiyamki To’rabekov tilni bilar ekan. Hatto u ham ba’zi kalimalarni tushunmadi. Biz bo’lsak butun davlat ishlarini ana shu tilda yuritmoqchimiz. To’xtab tur, qonun degani hayot emas-ku. Hayot boshqa qonun boshqa. Qog’ozdagi narsa - qog’oz mulki. Agar shu buzg’unchilar istayotgan bo’lsalar, qog’ozga yozib qo’yaveramiz. Uni bajarish, bajarmaslik o’z qo’limizda. Bir kun kelib tilni yaxshi o’rganib olsam, balki bu qonunni amalga ham oshirarmiz.Hozircha esa rus tilida gapiradigan birodarlarimizni cho’chitmaslik chorasini ko’rishimiz kerak.
- Besh yil oz, - dedi u ikkinchi kotibga. - So’zga chiquvchilarni tayyorlang. Sakkiz yil degan taklifni kiritishsin. Masalan, siz sakkiz yilda o’rganishingiz mumkinmi?
- Birgalashib o’rganamiz. - Ikkinchi kotib ” Katta” ni yana “chaqib” oldi.
- O’rganolmasak, keyinchalik ana shu bandlarini olib tashlaymiz. Bunga yuqoridagilar nima deyishdi?
- Ular o’zimizning odam. E’tiroz qilishmadi.
- Yaxshi. Darvoqe, bu Ish papkalarida nima bor?
- Iso Xolis bilan Shavkat Temurning kimligi, eng nozik joylari, qilmishlari haqidagi ma’lumotlar.
“Katta” ham Anishchevga o’xshab har ikki Ish papkasining ilk sahifalarini o’qib chiqdi.
- Demak, birinchi qiladigan ishingiz: Iso Xolisning birga o’qigan do’sti Maqsad Muhammad Qulni… nega buning uchta ismi bor?
- Hozir shunaqasi moda bo’lgan.
- Bo’pti, ana shu Qulni tuzoqqa ilintiringlar. Yo’lini qilib menga tanishtiring. Kallasida biror narsa bo’lsa yonimizda ishlatamiz, jilov qo’limizda bo’ladi. Ikkinchi do’sti, ya’ni do’pposlagani Omon Azizovni esa dushmanga aylantiramiz. Yo’limizga yursa, kelajakda Iso Xolisning qarshisiga raqib qilib chiqaramiz. Hozircha Iso Xolisni Shavkat Temurga qayrang. Shavkatni esa Isoga. Ularni xalqning oldida qo’chqorlardek urishtirmoq kerak. Kelgusida Shavkat Temurni yo’qotsak odamlar bu ishning orqasida Iso Xolis turibdi, deb o’ylashsin …
Ikkinchi kotib raqibini “nokaut” qilgandek shaxdam odimlar bilan “Katta” ning xonasidan chiqib ketdi. O’zi uchun ajratilgan xonadagi sovutgichdan tunuka qutichalardagi pivolardan birini olib halqachasidan tortib “tuynugi” ni ochdi. Va bir hamlada oxiriga qadar ichdi.
Xayriyat, muzdekkina ekan, deb o’yladi. Melkumov hayotining safosini biladi. Aytib qo’yishim kerak, uyda ham pivo oz qoldi. Umuman chet elliklar pivoni sifatli qilib tayyorlashadi. U ikkinchi qutichani olib joyiga borib o’tirdi va yuqori bilan gaplashiladigan “VCh” telefonidan tashkiliy bo’lim mudiriga sim qoqdi. Plenumga va sessiyaga hozirlik qanday borayotganini aytib qo’ydi. So’ng:
- Olgaga ikki dona uzuk yubordim. Biri Igordan, o’zimizning Melkumovdan, biri mendan. Tug’ilgan kuniga borolmadik, o’pib qo’y qizingni, - dedi bo’lim mudiriga.
“Katta” esa ertangi plenum va sessiyaning o’tishidan ko’ngli to’q holda undan keyingi voqealarni o’ylayotgandi. Shu lahzada uni muxolifat ertaga uyushtirishi mumkin bo’lgan namoyish ham u qadar qiziqtirmasdi. Agar quloq solishmaydigan bo’lishsa, bostirish uchun Ichki ishlar vaziriga buyruq berdi. Uni qiziqtirayotgan narsa yangi saylov va undan keyin yangi rahbarlik lavozimi edi…
3. MAXLUQLAR
Sessiya “Katta” o’ylaganidan ham “samaraliroq” o’tdi. Sessiyadan chiqqan “Katta” anhor sohili bo’ylab ish xonasiga borarkan, Qizil maydonga mashina kirishining kim taqiqlagan ekan deb o’yladi. Nahotki Moskovda ham “Katta”lar piyoda yurishsa? Yo’q, aksincha ular qora Volgalarda Qizil maydondan saf tortib o’tishni yaxshi ko’rishadi. Ulardan mening qaerim kam? Men ham bir jumhuriyatning otasiman. Nega endi piyoda yurishim kerak? Yo’q, bu tartib men uchun emas. Bunga boshkalar rioya qilishsin. Lekin har doim sessiya mana bu kontsert zalida yoki Oliy kengashda o’tishi shartmi? Buni ham hal kilamiz. Sessiya majlislarini o’zim ishlagan binoda o’tkazaman.
- Assalomu-alaykum, - qarshi tomondan kelayotgan bir kishining tovushi “Katta”ning xayollarini bo’ldi. U alik olishga og’iz juftlagandi qarshisidagi kishi to’xtamay gapini davom ettirdi.
- Xabarlarni eshitdik, Sizga ming rahmat! Ota-onangizning joylari jannatda bo’lsin, go’rlari nurga to’lsin! Xalqimizning egilgan boshini tikladingiz. Ming yillik orzuimiz amalga oshdi. Ona tilimiz davlat tili bo’ladigan kunlarni ko’rdik. Buni siz bag’ishladingiz bizga. Taxtingiz va umringiz boqiy bo’lsin!
“Katta” qo’lini ko’ksiga qo’yib rahmat ishoratini qilib, yo’lda davom etdi. Orqadan kelayotgan shahar partiya qo’mitasining birinchi kotibi haligi kishini quchoqlab, qulog’iga pichirladi: “Rahmat, men kutgandan ham yaxshi chiqdi!”
“Katta” hali xayollaridan ayrilmagan edi. Shu bois yonida kelayotgan xo’jalik ishlari bo’limi mudiriga:
- Orqaga qaytamiz, mashinani shu erga chaqiring, - dedi.
- Mashinangiz shu erda. Sizni kutib turibdi.
- Bu erga kirish taqiqlangan emasmi?
- Boshkalar uchun taqiqlangan, Siz va Byuro a’zolari mustasno.
“Katta” mudirning so’ng so’zlariga quloq ham solmay sohil bo’ylab lapanglab yurgancha, majlis bo’lib o’tgan binoning old tomoniga o’tdi. Majlisdan chiqqan deputatlar allaqachon tarqalib bo’lishgandi. Bular uchun deputatlik ham ortiqcha tashvish, deb o’yladi “Katta”. Yaqinda hammasini bir varakayiga bu tashvishdan qutqaraman. Aslida shunday podadan yaxshisi yo’q. Og’zingdan chiqqaniga “labbay” deyishadi. Qo’l ko’tarib tushirishda bularning yonida robotlar ham ip esholmaydi. Ammo iloj qancha. Teppadan oyoq tirab turishibdi. Nima emish, erkin saylovlar bo’lsin emish. O’zlari-ku erkin saylov qilamiz deb boshlariga balo olishdi. Majlisdan boshqa ishlari yo’q. Yuzlarining pardasini yirtib tashlagan mahmadanalarga maydon topildi. Mendan oldingi “Katta” ham latta ekan, erkin saylov deganlariga ishonib to’rt-besh jo’jaxo’rozni Moskovaga jo’natgan, mana endi tomoshasini biz ko’rayapmiz. Bu yog’ini hal qilib olay, keyin ularning ham tanobini tortib qo’yaman.
“Katta”ning mashinasi ikki daqiqada manzilga etib keldi. U mashinadan tusharkan xo’jalik ishlari mudirini yoniga chaqirdi:
- Bundan keyin mashina orqa eshikdan ichkariga kiradigan bo’lsin. Ana u odamlar nimani kutib turishibdi? Yo bular mitingchilarmi?
- Yo’q, mitinglar juda sokin o’tdi. Bular shikoyatchilar. Er uchun ikki qishloq bir-biriga qarshi bo’lgan. Oqsoqollari to’planib, sizning yoningizga kelishibdi.
- Bundan keyin men shikoyatchi qabul qilmayman. Saylovlarni o’tkazib olaylik, shikoyat yozishni ham man etamiz. Indamasang bular Allohning ustidan ham shikoyat yozishadi. Ichki ishlar vaziriga topshiriq ber, avtobuslariga mindirib chiqqan joylariga jo’natsin.
Ammo shu payt oqsoqollar mirshablarni chetga surib, uning yoniga kelishdi. U bir hamla bilan ichkariga kirib ketmokchi bo’ldi. Ammo oqsoqollar uni o’rab olishgandi. “Katta” ularni bir-bir quchoqladi. Ba’zilarining yuzlaridan o’pdi. Keyin:
- Qani otaxonlar ovminga qo’l ochinglar, - dedi. - Men sizlarning dardlaringizni yaxshi bilaman, mirshablar bilan oralaringizda bo’lib o’tganlarni “Pravda” gazetasida o’qigandim. O’sha paytda chora ko’rish o’rniga sizlarni gazetaga yozdirib sharmanda qilganlarni chiqib olgan daraxtlaridan tushiramiz. Mana yaqinda saylov o’tkazamiz. Men nomzodimni sizning tumandan qo’ysam, qo’llaysizmi? Qo’llasangiz, qani ovmin aytaylik.
“Ovmin”, “Ovmin” degan oqsoqollar “Katta”ni qayta boshdan quchoqlab, yuz ko’zlaridan o’pishdi.
- Saylovoldi uchrashuviga borganda hamma masalangizni hal qilib beraman, hozir esa hammangiz uy-uyingizga marsh, insholloh, yaqinda ko’rishamiz.
Shoshib qolgan oqsoqollar orqaga chekinib, “Katta” ga yo’l berishdi. “Katta” ichkariga kirarkan oltinchi qavatga chiqishni kutib ham o’tirmay, birinchi qavatdagi hojatxonaga kirdi. Yuz-qo’lini yuvarkan, boboy zoti juda sassiq bo’ladi, deb o’yladi. Ba’zilarining soqoli ko’karib ketibdi, nos chekavergandan bo’lsa kerak…
“Katta” jirkangancha qayta-qayta tupurdi-da, yuz-qo’lini takror yuvib, tashqariga chiqdi. Ammo liftning yonida bir zum to’xtab qoldi. Ilgarigi “Katta”lar majlisdan keyin viloyatdan kelgan birinchilarga albatta ziyofat qilib berishardi. Bu bilan ham ularning ko’nglini olishardi, ham o’zlariga bog’lashardi. Bu an’anani buzsammi deb o’yladi “Katta”. Yo’q, birdaniga bo’lmaydi, bularning aksariyati oldingilarning dumi. Joylarda chuqur ildiz otishgan, qo’porib tashlash qiyin. Ildizlarini bir-bir chopmoq kerak. Hozir saylov oldidan ularni nishonga qo’yib, muxolifatning yo’lini to’sishim shart. Mabodo birlashib ketsalar ota go’ri qozixona bo’ladi. Hozircha ularga sen yaxshi deyishim darkor.
“Katta” xo’jalik ishlari bo’limi mudiridan “Birinchilar qaerda?” deb so’radi.
- Ular bog’dalar. Ziyofatni esa saroy orqasidagi mehmonxonada hozirladik.
“Katta”ning jahli chiqdi. Nega mendan so’ramay hozirlashadi? Kim bularni bu qadar mustaqil qilib qo’ygan? Eh-he, oldimda qancha ishlar bor, deb o’yladi.
- Nega men bilan maslahat qilmadingiz? Bugun jumhuriyat tarixida alohida kun. Ona tilimizga davlat tili maqomi berildi. Bu shodiyona uchun sichqonning inidek joyda ziyofat beramizmi? Qachongacha qo’rqib, pisib yashaymiz. Hozirdanoq loyihalarni tayyorlashga kirishing. Saylov o’tgunga qadar ziyofat beradigan saroyimiz bo’lsin. Yangi parlamentning birinchi sessiyasida ulkan qarorlar olamiz.Ularni “yuvish” uchun koshonaga ehtiyojimiz bor, - dedi mudirga. Mudir topshiriqni yon daftariga yozib olarkan, “Katta” tashqariga qarab odim tashladi.
- Soat nechada to’planishadi?
- Siz qachon kelsangiz o’shanda… Darvoqe, ziyofat joyini ikkinchi bilan maslahat qilgandik.
- Bu ishlarda ikkinchi-pikkinchi yo’q. Hammasini men bilan maslahat qilasan. Tabiiyki, bu erda ishlashni istasang. Yo, mening odamim bo’lasan yoki hech kim.
U tashqariga chiqqanda quyosh yotog’iga bosh qo’ya boshlagan, vujudidan qon sizib chiqayotgan askardek bir musht bo’lib qolgandi. “Katta” quyoshning bu holidan norozi bo’lgandek shafaqqa razm solib turgandi, yaqindagi stadiondan muxlislarning sasi yuksaldi.
- Nima gap? - deb so’radi “Katta” mudirdan.
- Bugun futbol komandalarining uchrashuvi bor edi.
- O’sha ikkinchingga ayt, sport qo’mitasi raisini ishdan olishni buyursin. Bundan keyin mening iznimni olmasdan biror bir harakat qilinmaydi. Burnimning tagida sakson ming odam qichqirib o’tirsa-yu, men bexabar. Shahar bedarvoza emas!
Oradan ko’p o’tmasdan uning “Shahar bedarvoza emas” degan gapi og’izdan og’izga o’tib, mashhur bo’lib ketishini hali o’zi bilmasdi. Bora bora bu gap har bir rahbarning ham buyrug’i, ham iltijosi, ham qalqoni, ham qilmishiga aylanajagini “Katta” bilmasa-da, voqealar shu atrofda rivojlanajagini his etardi. U Sulaymon ayri, devlar ayri bo’lishini istamasdi. Devlar Sulaymon uchun, Sulaymon yashasa, devlar yashaydi, deb o’ylardi. Buni haqiqatga aylantirish uchun har bir daqiqa, har bir soniyadan foydalanib qolishga urinardi. Uning hayot - mamoti, jon-jahdi, orzu umidi ana shu edi.
4. NOMZOD
… “Katta” ziyofatdan kech qaytdi. Vaqtini behuda ishga sarflagan odamdek yotgan joyida uzoq to’lg’andi. Ichkilik-u egulikning serobligidan o’z nasibini olgan “Katta” bu yukning og’irligidan bo’lsa kerak ko’zi yumilishi bilan tush ko’ra boshladi.
Baland tog’. Teppada ikki qoya, ikkisi ham qilichga o’xshaydi. Qoyalarning ustida ikki maxluq. Birining to’rt oyog’i, olti qo’li, bir qancha qanoti bor. Ikkinchisining esa bir qo’li, bir oyog’i, bir ko’zi bor. “Katta” o’rtada muallaq. Maxluqlar unga ashula ayttirishayapti. Mahalliy tilda ashula bilmayman, desa ham aytasan, aks holda pastdagi balchiqqa otib yuboramiz deb po’pisa qilishardi. U esa bilmagani uchun majburan ruscha aytardi. Maxluqlardan biri ashulasidan bezdi, shekilli uni otib yuborgandi, ikkinchisi ushlab oldi. Peshonasining terini artaman degandi kaftidagi kichkina qilichlar “Katta” ning yuzini qirib yubordi. Og’riqdan bo’lsa kerak o’zini yon tarafga otgandi pastga tushib ketdi. Balchiqning hidi ko’nglini behuzur qildi. Lekin atrofning yumshoqligi huzur baxsh etdi. Miriqib uxlash uchun balchiqqa bosh qo’ydi…
“Katta” uyg’onganda bosh uchida kundalik gazetalar turardi. Yonboshlagancha “Haqiqat”ni olib sarlavhasiga nazar tashladi : “Katta” so’z berdi - nomzodini Kichikqo’rg’ondan ko’rsatadi”. Sarlavhaning ostida uning oqsoqollar bilan o’pishib turgan payti aks ettirilgan rasm. U jahl bilan bosh uchidagi tugmani bosdi.
Eshik ochilib, ichkariga umr yo’ldoshi Raisa kirdi.
- Seni chaqirdimmi, hayvon, - deya baqirdi umr yo’ldoshiga “Katta”. - Qani bu ho’kizlar?
- Ertalab kelishgandi, siz hali uxlasangiz kerak, deb gazetalarni olib qoldim.
- Sen qachondan xo’jayin bo’lib qolding? Mening ishimga bosh suqma, demaganmiman?
- Kechasi bilan alahsirab chiqdingiz. Biroz dam oling devdum.
- Ha, qilg’ilikni qilib qo’yib, sutdan chiqqan qoshiqqa o’xshab turasan. O’zingga gard yuqtirmaysan.
- Voy, qoshiq deganingiz nimasi?
- Qoshiq deganim mana bu! - “Katta” bir sakrab o’rnidan turdi- da xotinining yuziga tarsaki tortib yubordi.
Raisa bir tarsakidan keyin ikkinchi, uchinchisi ham kelishini yaxshi bilardi. Shu sababdan gap qaytarish yoki yig’lash o’rniga darrov qochardi. Bu safar qocharkan eshik noxosdan qarsillab yopildi. “Katta” buni tarsakiga javob deb o’yladi va jahlini pishqirtirib, Raisani quvib ketdi. Raisa hovliga qochib chiqqanda xo’jalik ishlari mudiri sut, qaymoq ko’tarib kelayotgandi. Raisa undan uyalib, orqaga qaytmoqchi bo’ldi. Lekin ajdahodek pishqirib kelayotgan erining jahlidan jumbushga kelgan qo’rquv tuyg’usi bu uyatni engdi. “Katta” esa mudirni ko’rmadi ham. Hovli kengish bo’lib, bir tomoni katta bog’ga ulanardi. Bu bog’ maxsus “Katta” lar uchun insho etilgan va atrofi baland devorlar bilan o’rab olingan. Raisa yugurib borar ekan oyog’idagi tapochkasi ikki tomonga uchib ketdi. “Katta” bu tapochkalarni olib unga uloqtirdi. Baland ovozda bir-ikki so’kdi-da, orqasiga qaytdi. Mudir qo’rqqanidan sut-qaymoqni ostonada qo’yib, g’oyib bo’lgan edi. “Katta” qog’oz qutidagi sutni tepib yuborarkan qaymoqlarni esa bog’ tomonga uloqtirdi.
Sharillagan sas “Katta”ning fikrini bo’ldi. Bu eshshaklar haligacha hovuzni ham to’ldirishmabdi, deb o’yladi u. Keyin hovuz tomonga yurdi. Hovuz to’lib ketgan, undan toshgan suv atrofga oqayotgandi. U avval sovuq suvning jo’mragini berkitdi keyin esa issiq suvning. Ich kiyimlarini atrofga uloqtirib, hovuzga kirdi. Xudoga shukur, bu dunyoda ham rohat qiladigan payt bo’lar ekan, deb o’yladi.
“Katta” yarim soat hovuzdan chiqmadi. Bu orada Raisa unga yangi ich kiyimlar va sochiq keltirdi. Erining odatiga ko’nikib qolgan Raisa, xizmatchilarga ham javob berib yuborgani uchun, boshini eggancha, hovuzdan chiqadigan joydagi marmar toshlarni arta boshladi.
- Ha, padxalimlik qilayapsanmi, erim hovuzdan chiqsa, yiqilmasin deyapsanmi ?
- …
- Bor, mudirni chaqir!
Mudir poylab turgan ekan, yugurib keldi.
- Yangangdan lattani ol, - dedi u mudirga. - Sen esa yo’qol! - dedi Raisaga. Mudir avval o’zining yangi kiyimlariga nazar soldi, keyin yugurib borib Raisaning qo’lidan lattani oldi. Ilgarigi “Katta”lar xo’p odam ekan, deb o’yladi mudir. Hech biri bunaqa baqirib chaqirmasdi. Hammasining osmoni osmon edi. Bunikida esa momaqaldiroqdan boshqa narsa yo’q. Ilgarigi “Katta” lar xotinlaridan hayiqib turardilar. Jahllari chiqqan bo’lsa ham umr yo’ldoshlarini ko’rganda, Moskovdan kelgan mehmonni qarshilagandek soxta tirjayish bilan ezilib-suzilardilar. Ular Moskovadagi boshliqlariga ham taqlid qilardilar, ham qo’rqardilar. Moskov ularning avzoyi, qadam olishlari, yurish-turishlari haqida bizdan xabar olib turardi. Bundan tashqari bir qancha josuslar ham shu xususda ma’lumot yig’ib yuqoriga berib turardilar. Birdaniga zamon o’zgardi. Nima bo’layotganiga hech kimning aqli etmaydi. Hali Moskovda rahbarlarning imtiyozlarini cheklash haqida qaror chiqqaniga bir oy bo’lgani yo’q. Mana bu tentak esa oldingisidan ham oshirmoqda. Odamlar otdan tushmoqda-yu bu esa tuyaga minayapti. Toj kiygan shoh aql oladi, deganlar, balki…
- Nimani o’ylab qolding buncha? Daftaringni ol, yoz! - dedi “Katta” unga. U bir sapchib o’rnidan turdi-da, ho’l qo’li bilan cho’ntagidan yon daftarini chiqardi. Keyin:
- Eshitaman, - deya “Katta” ga yaqinlashdi.
Chalqancha yotib, suv ustida yuzayotgan “Katta”, hovuzdan chiqadigan narvonchani ushlab oyoqqa turdi.
- Bir. Ertadan e’tiboran barcha xizmatchilar, doktorlar, massajchi hamshiralar shu erda yotib qoladi. Sen va Kraynov ham navbatchilik qilasizlar. Ikki. Ideologiya kotibiga ayt, “Haqiqat” gazetasi muharririni ishdan haydasin. Gazetalarga beriladigan har bir xabarni shaxsan o’zi o’qisin va menga bildirib tursin. Savol bo’lmasa bor, sartaroshni chaqir!
- Ilgari barcha shu erda yotib qolardi. Lekin Moskovdan qaror kelgach bunga chek qo’ydik. Muharrir masalasiga kelsak, u Moskovaning deputati. Gapirsak, og’zimiz yonadi.
- Senga og’iz yonish qanaqa bo’lishini ko’rsatib qo’yaman. Moskovning qarori bilan menga po’pisa qilayapsanmi? Shu soatdan e’tiboran ishdan haydalding. Biror joyda g’ing desang, onangni o’chqo’rg’ondan ko’rsataman! Agar sasing chiqadigan bo’lsa, qamoqda chiriysan. Kameraga salomga kelib turaman. Hozir esa bor, ishdan haydalganing haqida qaror yozib kel.
Mudir shalpaygancha chiqib ketayotgandi, “Katta” uni to’xtatdi.
- Ha, rang-ro’ying o’liknikiga o’xshab qoldi? Yo, uy-joyingni, mashinangni tortib olaymi? Yoki taftish boshlataymi? Bularni istamasang, qaddingni tik tut. Aytganimni bajar! Qarorni yozib, o’rinbosaring Javlonga ber. U imzoga olib kelsin.
Mudir chiqib ketar ekan “Katta” uning orqasidan bir-ikki bo’ralab so’kdi-da yana suvga sho’ng’idi…
“Katta” ishxonasiga kelishi bilan ideologiya kotibini chaqirdi.
- Bu nima? - deya “Haqiqat” gazetasini uning oldiga otdi.
- Muharriri gapimizga quloq solmaydi. Ilgari ikki marta byuroga chaqirdik, kelmadi. Hozir esa deputat bo’lib olgan.
- Siz o’zi ilgari qaerda ishlagandingiz? Qanday qilib bu ishga kelib qoldingiz? Sizga quloq soladigan odam bormi bu dunyoda? - “Katta” savollariga javob ham kutmasdan, so’zda davom etdi. - Keling sizni shu muharrirning zulmidan qutqaray. Ko’nglingiz qaerni orzu qiladi? Istagan joyingizni ayting, o’sha erga yuboraman. Adi-badi aytishga esa vaqtim yo’q. Sasingiz chiqadigan bo’lsa, sizdan oldin bu vazifada ishlagan xonimning holiga tushasiz. Kamgap, yumshoq ko’ngil odamsiz. Ming gapga bir gap bilan ham javob bermasligingiz menga ma’qul. Xo’sh, o’rningizga kimni keltiramiz? Bu xususda ham demak fikringiz yo’q. Unday bo’lsa ikkinchi bilan uchrashing, ertangi plenumga ariza yozing, o’rningizga esa Akademiyada ishlayotgan Temurmalik Hamidovni tavsiya qiling.
Kotib bunday suhbatga tayyor edi. Chunki “Katta” viloyatda ishlayotgan kezda ikkalasining orasi buzilgandi. Shu bois masala bu qadar silliq hal bo’lishidan engil tortdi. Ammo o’z o’rniga tavsiya etiladigan kishi bu sohadan uzoqligi uni o’ylatib qo’ydi. “Katta” ning biroz yumshaganidan va ish va’da qilayotganidan taskin topgan kotib:
- U kishi biolog, bu erga esa mafkura sohasidan birini keltirsakmikan?
- Mana sen mafkuradan kelgansan. Nima qilib berding? Agar gapni ko’paytiradigan bo’lsang, Moskovdan ish qidirasan. Uch kunda dumingga supurgi bog’layman.
Yana kotib indamay turdi. “Katta” esa ichini to’kdi. So’kkanida va hatto urganida indamay turadigan odamni yaxshi ko’rardi. Gap qaytargan, savol bergan kishi esa qanchalik haq bo’lmasin baribir uning qahriga uchrardi. Kotib esa asli indamaslardan edi. Uning jim turishi “Katta”ni yumshatdi.
- Bo’pti chiq, plenumdan keyin qabulimga kelasan. Ha, Kraynovga ayt, menga muharrir Ahmadjon G’ulomovni bog’lasin.
“Katta” bardoqdagi choydan bir ho’plam ichmasidan telefon jiringladi.
- Ahmadjon G’ulomov telefondalar, - dedi Kraynov.
- Bog’la.
“Katta” quyuq salom-alikdan keyin:
-Ahmadjon aka, bugungi maqolangizni o’qidim. Ming rahmat sizga. Nomzodimni Kichikqo’rg’ondan qo’yishni sizga o’zim aytaman, deb turuvdim. Ko’nglim bo’ling-e, ichimdagini topibsiz. Rasm ham a’lo. Telefon qilayotganimning birinchi sababi rahmat aytish bo’lsa, ikkinchisi bir maslahatim bor edi. Bilasiz, Moskovdagi deputatlarimiz tarqoq bo’lib ketishgan. Ba’zilari oldingi “Katta”ning soyasiga aylanishgan, ba’zilari esa umuman so’zga chiqishmaydi. Majlislar zalida ham uxlashadi. Ertangi plenumimizdan keyin ikkalamiz Moskovga borsak, deputatlarimizni yig’ib gaplashsak. Ularga sizni boshliq qilib qo’ysam, o’zingiz tarbiyalasangiz. Mening Moskovdagi ko’z-qulog’im bo’lsangiz. Bu erdagi o’rningiz ham bo’sh turadi. Qolaversa, saylovlardan keyin yangi parlamentning gazetasini chiqaramiz. Uni ham o’zingiz yo’lga qo’yib berasiz. Aslida ertangi plenumda sizni mafkura kotibligiga keltirmokchi edim. Lekin u er siz uchun ancha past. Rahmat va qulluqlarni kelajakka olib qo’ying. Hozir esa katta ishlarga shaylaning. Bu jumhuriyatni ikkalamiz oyoqqa qo’yamiz. Siz Moskovda, men esa bu erda!
“Katta” telefon dastasini o’rniga qo’yarkan biror yil Moskovda sovuq qotib yursin, keyin yo’lini qilib gazetadan chetlashtiraman. Hozircha o’zimning odamlarimdan birini o’rinbosar qilib qo’yaman, ishni u yuritadi deb o’yladi…
Partiya Markaziy qo’mitasining plenumi “Katta” o’ylaganidek o’tdi. Eski do’sti Temurmalik Hamidovni mafkura kotibligiga tavsiya qildi. Ilgari kotiblik u yoqda tursin oddiy xodimni ishga olishni ham Moskov hal qilardi. Lekin keyingi vaqtda butun vakolatni mahalliy hokimiyatga berishdi. Endi kotibni saylab bo’lgachgina bu haqda Moskov xabardor qilinadi. Bo’lim mudirlari, xodimlar esa Moskovni qiziqtirmaydi. Chunki bularsiz ham Moskovdagilarning boshi cho’p suqilgan arining uyasidek g’uvillab yotibdi. Har kun bir yangilik, har kun bir tashvish. Yangi saylangan parlament tongdan oqshomgacha, oqshomdan saxargacha meros talashgan bolalardek janjal bilan ovora. “Katta” uchokda shular haqida o’ylab o’tirarkan yoniga muharrir Ahmadjon G’ulomov keldi.
- Ertaga mehmonxonada qo’lbola osh buyursangiz, - dedi u muharrirga. - Javlon sizga yordamchi bo’ladi.
“Katta” yonida o’tirgan Javlonga qarab:
- Kecha tasdiqdan o’tding, endi buni yuvamiz. Sen bolaga aytib qo’yay, agar gapimdan chiqmasang baland-baland joylarga ko’taraman seni.
Javlon o’rnidan turib qulluq qildi. “Katta” uning o’rnini muharrirga ko’rsatib:
- O’tiring gap bor, - dedi. Javlon egilib o’rindiq ostidagi diplomat-sumkani olmoqchi bo’lgandi, “Katta”: - Turaversin, Ahmadjon akaning oltinu pul bilan ishi yo’q, - dedi. Keyin Javlonning uzoqlashishini bir lahza kutib turdi-da muharrir tomonga egildi: - Eshonov bilan orangiz qanday, - deb so’radi.
- U millatimizning boshiga kulfatlar keltirdi. Eng yaxshi insonlarni tuhmat bilan qamalishiga ko’z yumdi. Millatimiz masxara qilinar ekan, u ham qo’shilib kuldi. Vodiy voqealari Moskov tomonidan uyushtirildi, ammo uning xabarsiz bo’lishiga ishonmayman. Aks taqdirda uni Moskovga shunday katta ishga olisharmidi ?
- Balli og’ayni, - dedi hayajonlangan “Katta”. - U mening yo’limga to’siq bo’ldi, lekin qo’lidan bir ish kelmadi. Yaqinda oilasini ham quvaman. Bir umr yurtga qaytmaydigan qilamiz. Siz Moskovdagi gazetalardan uch-to’rt kishini sotib oling, masrafini Javlon hal qiladi, - deya u ko’rsatgich barmog’i bilan qora diplomatga ishora qildi. - Eshonovga qarshi jiddiy kampaniya boshlatishimiz kerak. Ertaga sizni rahbar qilib qo’yganimizdan keyin deputatlarning jilovini ham qo’lga olasiz.
Muharrir mushohadaga borsa-da, e’tiroz bildirmadi. “Katta” ning bu qadar ishonib, o’ziga yaqin olayotgani uni quvontirdi.
- Bilasizmi bitta taklifim bor, - dedi u. - Hozir Moskov ko’p masalada vakolatni mahalliy hokimiyatga bermoqda. Biz huquq borasida ham odim otmoqchimiz. Hidlyan va Ivanov yigirma mingdan ko’p insonni qamoqqa tiqdi. Bularning orasida qancha-qancha oltin kadrlarimiz bor. Hozir bu tergovchilar deputat,lekin biz ham bo’sh kelmaymiz. Tergov va sud materiallarini o’zimizga olamiz. Siz esa ularni ozod qilish tashabbusini boshlaysiz. Bu bilan birdaniga ikki quyonni uramiz. Birinchidan, ozod qilinganlar eshonovchilarga qarshi kurashchimizga aylanadi. Ikkinchidan, ular sizni har qanday sharoitda ham sotmaydigan sodiq odamlaringiz bo’ladi.
Muharrir aslida qamoqlarda ezilib yotgan insonlarni tezroq ozod qilish payida edi. “Katta” ni qiziqtirish uchun buni takliflarga aylantirib yubordi. “Katta” ko’nglida sham yoqilgan kishidek sevinchini yashirmadi. Uning jahli nakadar tez chiqsa, sevinishi ham samimiy edi. Ammo bu samimiylik uzoq yashamasdi. Ko’pincha chala tug’ilgan boladek yo nogiron bo’lardi yoxud uzoq umr ko’rmasdi.
- Men siz haqingizda noto’g'ri o’ylab yurgan ekanman, siz haqiqiy o’g'il bola ekansiz, - deya muharrirning tizzasiga shapatiladi va so’zda davom etdi. - Bundan keyin hamma masalani maslahatlashib hal qilamiz. Moskovdan qaytgach gazetangizda yozib, xalqqa oshkor qilganingizdek Kichikqo’rg’onga boraman. Saylovoldi uchrashuvi bahona. Na faqat xalqimizga balki Moskovga ham kimligimni ko’rsatib qo’yishim kerak. Shu sababdan yaxshilab bir nutq yozsangiz. Uchrashuvda o’qib o’tirmayman. Yozilgan narsani o’qishga hafsalam yo’q. Uchrashuvni qishloq joyida o’tkazamiz, muxbir-puxbir taklif qilmaymiz. Matbuotga esa siz yozgan nutqni beramiz. Ammo nutq butun dunyoning diqqatini tortadigan bo’lsin. Demokratiyadan boshlanib oshkoralik bilan tugasin. Bizning dasturimiz nimadan iborat ekanini o’rtaga qo’ying.
Ular Moskovga etib kelganlarida muharrir “Katta” ning qulog’iga shivirladi:
- Ba’zi jumhuriyatlar rahbarlari ayni paytda hukumatga ham rahbarlik qilishni ilgari surmoqdalar. Moskovdan yangi imzolanajak shartnoma doirasida “Katta”larga keng qamrovli mustaqillik berishini talab qilmokdalar. Moskov ittifoqda qolish qolmasligimiz haqida referendum istayapti. Demak, qo’limizda ikkita uruvchi qartamiz bo’ladi - biri “tuz”, biri “qirol”. Buning evaziga saylovdan keyingi birinchi sessiyadayoq tishimizni ko’rsatamiz. Nima bo’lsa ham qo’y emas, bo’ri ekanligimizni isbotlaymiz.
“Katta” ning Moskovdagi ishi tez bitdi. Deputatlar bilan uchrashuvdan keyin Markazkomga bosh suqdi. Ittifoq shartnomasini saylovdan keyin muhokamaga qo’yasiz, deyishgani uchun darrov orqaga qaytdi. Kelishi bilanoq byuro a’zolarini bir-bir chaqirdi. Saylovni qanday o’tkazish haqida ularning fikrlarini so’radi. Keyin esa byuro majlisini chaqirdi.
- Har biringiz saylov uchun safarbar, - deya so’z boshladi u. - Viloyat partiya qo’mitalari nomzodlar ro’yxatini hozirlagach uni Markazqo’mda sinchiklab o’rganib chiqasiz, qolipga solasiz. Ishchilar, kolxozchilar, ziyolilar, partiya a’zosi bo’lmaganlar foiziga ko’ra belgilansin. Keyin ro’yxatni KGB ham tekshiruvdan o’tkazsin. Nomzodlarning yoshi, jinsi, kelib chiqishi, millati, dini kabi masalalar ham qolipga tushsin. Har qanday o’zboshimchalikning oldi olinsin. Demokratiya, oshkoralik, erkinlik biz istagandek bo’ladi. Shu sababdan nomzodlar ko’rsatishni ochiq o’tkazish kerak. Istashsa yuz nomzod ko’rsatishsin lekin oxir oqibatda bizning nomzod o’tsin. Agar yanglish hol yuz beradigan bo’lsa, mas’ul rahbarlar qosh-ko’zing bor demasdan ishdan haydalsin. Yanglish nomzodlar esa o’zlari ariza yozib, o’rtadan chiqsinlar. Byuro majlisiga taqdim qilinadigan nomzodlar ro’yxati uch rang bilan o’raladi. “Qizil rang” nomzod har qanday sharoitda ham deputat bo’lishi shart, “ko’k rang” nomzod muqobil asosda saylanadi, ammo muxakkak deputat bo’ladi, “qora rang” esa ushbu nomzod o’rniga shu yoshdagi, ayni millat, ayni kasbdagi, bizga xayrixoh kishi o’tishiga ruxsat bo’lishi mumkinligini anglatadi. Markazqo’m a’zolari, taniqli shoir, yozuvchilar, jumladan, Iso Xolis, Vohidov, Egamqul Primov, Salima Allohberdieva singarilar birinchi ro’yxatga olinsin. Parlamentning ellik foizi ana shu ro’yxat asosida o’tganlardan, yigirma besh foizi ko’k va qolgani qoralardan bo’lsin. Kerak bo’lsa ba’zi joylarda byulleten masalasi ham ishga solinsin. Saylov komissiyasi raisi Nusrat Shoahmedov har kun har soatda hisob berib tursin. Boshqa takliflar bormi?
Hamma jim edi. Chunki “Katta” hammadan so’rab olganlarini o’zining nomidan qilib, o’rtaga otgan edi.
- Savollar bo’lmasa hamma o’ziga ajratilgan viloyatlarga yo’l olsin. Har oqshom soat o’n ikkidan keyin sizlarni qidirib, hisob so’rayman, - deya majlisni yakunladi…
Kichikqo’rg’ondagi saylovoldi uchrashuvi bir kolxozning klubida bo’ldi. “Katta”dan oldin so’zga chiqqanlar uning o’zi ham bilmagan xislatlari haqida gapirishdi. Keyin o’rta yoshlardagi bir kishi minbarga yugurib chiqdi.
- Men o’qituvchiman, - dedi u. - Ayni paytda Xalq harakatining a’zosiman. Lekin bizning nomzodni ro’yxatga olishmadi. Biz mustaillik, demokratiya va oshkoralik tarafdorimiz. Majlislarimiz qonun charchavasida o’tgani holda bizni ro’yxatga olishmagani qarshimizda mustaqillik, demokratiya va ozodlik dushmanlari turganini ko’rsatadi…
- Nima gap? - deya “Katta” viloyat birinchisiga yuzlandi.
- Bu harakat hammayoqni ag’dar-to’ntar qilib yubordi. Ko’p joylarda xalq oyoqqa turdi. Janjal to’polonni qiyinchilik bilan bostirayapmiz. Ba’zi nomzodlarga ko’z yummasak bo’lmaydi.
- Sizni viloyatga yuborishda umidlarim katta edi. Kelganingizga ikki oy bo’lgani yo’q. Yoki og’ir ish ekanmi? Sizning gapingizga quloq soladigan bo’lsak, mana bularga ham ko’z yumish kerak, muhtaram Po’lat Majidovich. Istasangiz, men chiqib ketay bularni saylang, - dedi “Katta” kinoya bilan.
Minbardagi o’qituvchi ismini tilga olarkan, “Katta” ning xayoli bo’lindi.
- Biz mehmonimizga qarshi emasmiz. Hatto u kishi o’z nomzodlarini tumanimizdan ko’rsatganlari uchun rahmat aytamiz. Lekin muqobil saylov bo’lsin. Baribir xalq bu kishini saylaydi. Ammo ayni paytda jumhuriyatga muqobil saylov ibrati beriladi.
O’qituvchi minbardan tusharkan “Katta” o’rnidan turib, uning erini ishgol etdi. Zaldagi olqishlar uning so’zga chiqqani uchunmi yoki o’qituvchining jasoratigami anglash mushkul edi.
“Katta” olqishlarni o’qituvchi uchun deb hisobladi va yana ham jahli chiqdi. Shu sababdan qisqa, ammo jo’shib gapirdi.
- Birinchidan. Xalq harakati nomzodini ro’yxatga olmaslik jinoyat. Xalqqa qarshi keladigan kuch bormi? Sizdan so’rayapman, shunday kuch bormi? - Zalda gulduros qarsak yangradi. Ba’zilar o’rinlaridan turib, qarsak chalayotgan edilar. “Katta” biroz zalga kinoya bilan termuldi- da, so’zda davom etdi:- Ikkinchidan. mustaqillik deya ko’kragiga urayotganlarga ishonmang. Sizning haqqingizni kesib, armiya tuzishga, chegara qo’riqlashga undashmoqda bizni. Butun dunyodan uzib qo’yishmoqchi bizni. Suv yo’limiz, temir yo’limiz bormi? Bugun biz uchun yakkayu yagona yo’l ittifoq ichida qolish, ammo haqlarimizni undirib olishdir. Moskovaning bo’ynidan bo’g'ib, sizning haqlaringizni talab qilsam, orqamda turasizmi?
Yana qarsak seli yog’ildi. “Katta” endi bu olqishdan lazzatlana boshladi.
- Qilg’ilikni qilib qo’yib Moskovga qochib ketganlar majlislarda burun kovlab o’tiribdilar. Men yangi parlamentning birinchi majlisida Vodiy, Soykent voqealari aybdorlarini o’rtaga chiqaraman. Burunlariga ip o’tkazib tortib olib kelaman va sizning nomingizdan hisob so’rayman. Menga bu vakolatni berasizmi? - Endi uning har bir jumlasidan keyin qarsaklar to’lqin kabi borib kelaverdi. Xalq uning buzib aytilayotgan kalimalariga emas, hayqirib aytilayotgan ifodalariga mahliyo bo’lgan, umrida eshitmagan gaplarini ilk bor eshitayotgani uchun tinimsiz olqishlayotgandi.
- Biz mard xalq, lekin bizni o’g'ri, muttaham, poraxo’r deya ayblashdi. Hali o’sha Hidlyanlarni mana shu erga olib kelib sud qilamiz. Qamoqdagilarning hammasi ozod qilinadi va o’z vazifalariga qayta tiklanadi.
“Katta” barmog’i bilan birinchidan, ikkinchidan deya sanay boshlagandi, ammo qo’lini musht holda minbarga urayotgani uchun sanoqdan ham adashdi. Qarsaqlardan so’ng minbardagi suvdan bir qultum ho’plarkan:
- Xo’sh, nechanchi bo’ldi, har holda oltinchi bo’lsa kerak, - deya chap qo’lining boshmaldog’ini ko’rsatib, so’zda davom etdi. - Bundan keyin paxtani o’zingiz ekasiz, pulini o’zingiz hisoblaysiz, istasangiz paxta, istasangiz meva ekasiz, istasangiz bog’ tashkil qilasiz. Bundan keyingi shiorimiz: qishloq boy bo’lmasa davlat badavlat bo’lmaydi.Bugungacha vagonlar Moskovga to’lib borgan bo’lsa, bundan keyin vagonlar yurtimizga to’lib keladi. Bundan keyin farzandlarimizni urush bo’layotgan joylarga xizmatga yuborish yo’q. Har bir askar uchun avval kafolat istaymiz.
Ettinchidan, tartib o’rnatish bahonasida kelganlarni kelgan joyiga jo’natamiz. Bitta chamadon bilan kelgan bo’lsalar bitta chamadon bilan qaytadilar.
Va oxirgisi: saylovlar halol, pok, to’g'ri o’tishi uchun mana men kafolat. Bu saylovlar xalq saylovlaridir!
“Katta” gulduros qarsaqlar og’ushida o’z o’rniga kelib o’tirarkan, minbarga bir yigit yugurib chiqdi.
- Xalqimiz haqiqatdan ham mana shunday jasoratli, aytib tashlab qochmaydigan “Katta” larga ilhak edi. Aytish boshqa bajarish boshqa. Yo, zulfiyor, yo, zulfikor! Ikkisidan birisini tanlamoq kerak. Zulfiyorlik yolgon va xushomad yo’lidir, zulfikorlik esa o’tkirlik, aytganini shartta kesishdir!
- Kim bu? - deya so’radi “Katta”.
- Boshimizning balosi, - dedi Po’lat Majidovich. - Fel’etonchi. Faqat tanqid yozadi. Yaqinda televizorda ham bizni sharmanda qildi. Ismi Mirtemir.
- Bu erda nima ishi bor?
- Muxbir sifatida kelgan.
- Unda muxbirligini qilsin. Nega so’zga chiqadi?
- Buning ham nomzodini ko’rsatishgan. Lekin gapga chechanligi uchun xalqni orqasidan ergashtirib oldi. Chaqirib gaplashdik ham bo’lmadi. KGB ni ishga soldik natija bermadi. Ikki marta ro’yxatdan o’tkazmadik, uchinchisida majbur bo’ldik. Mirtemir qisqa gapirdi. Minbardan tushar ekan, “Katta” uni yoniga chaqirdi
- Uka, bilib qo’y…
“Katta”ning gapi og’zida qoldi. Zaldagilar majlis tugadi deb hisoblashdi, shekilli, yuzga yaqin oqsoqol yuqoriga chiqib, “Katta”ni o’rab olishdi.
- Bizning masalani hal qilib bermasdan ketmaysiz! - Oqsoqollar birin ketin “Katta”ga o’z dardlarini tushuntira boshladilar. “Katta” viloyat birinchisiga yuzlandi:
- Oqsoqollar tumanning birinchi kotibini ishdan olishni istayaptilar. Uddasidan chiqa olasanmi?
- Qiyin. Uning orqasida ham ana shuncha oqsoqol bor.
- Chaqir o’zini.
Bir tarafga chekinib turgan tuman kotibi “Katta”ning yoniga keldi.
- Necha yoshdasan? - deb so’radi “Katta” undan.
- O’ttiz beshda, - dedi u.
- Hali tirrancha ekansan. Nega qorin qo’yding? Quyruq yog’li palov eyishdan boshqa ishing yo’qmi? Yo bu masalani tinchit yo arizangni yoz! Umuman orqaga odam yig’ish odati qaerdan chikdi? Uch kunda masala hal bo’lmasa maxsus taftishchilarni yuboraman va seni asfalasofunga jo’nataman.
Tuman hokimi miq etmay turdi. Oqsoqollar mamnun edilar. “Katta” ularning orasidan siyrilib chiqarkan Po’lat Majidovichga:
- Biroz qattiqqo’l bo’l. Bularni parchalab tashla. Bundan keyin to’planib yurishlariga chek qo’y. KGBning bu erdagi bo’limini kuchaytir. Guruhlarni emas shaxslarni bir-biriga qayrasin. Tuman birinchisini esa ishdan ol, - dedi va klub yaqinidagi maydonchada turgan vertolyotga minib, ko’kka ko’tarildi.
Zamindagilar vertolyot ortidan tikilib qolarkanlar ko’ngillari umidlarga to’lgandi. Ammo umidlari ham ana shu vertolyot bilan birga osmonga uchganidan bexabar edilar. Buni sezish yoki his qilish uchun esa bir necha yillar kerak bo’lishini bilmasdilar.
Ularning qalblari, fikrlarini yangi bir og’u tortanak uyasi singari o’rab ola boshlagandi. Bu tortanak uyasining iplari ularga nur bo’lib ko’rinayotgan edi. Nur go’yo vertolyot parraklari orasidan sinmasdan o’tayotgandek tuyulsada, aslida parraklar ko’kdan yog’ilayotgan yorug’ nurning yo’lini to’sgan, zaminga esa “Katta” ning “nur” lari oqib kelayotgandi.
5. MAShVARAT
Havo oniydan isib ketdi. Oylardir er ustini qoplab yotgan qatlama muz ikki kunning ichida erib, suvga aylandi. Qish kunlari sarxush odam kabi shakarlama uyqusi ostida qolgan daraxtlar birdan uyg’onishdi. Quyosh jilmayib qolganidan aldangan daraxtlarning shoxlarida o’smirning sabza soqoli kabi erta uyg’ongan bitta yarimta kurtaklar ko’zga tashlanib qoldi. Havodagi o’zgarish odamlarga ham ko’chdi. Palto-yu ro’mollarini uloqtirgan qizlar qor ostidan bosh ko’targan chuchmomalardek ko’zlarga tig’dek sanchildilar. Ko’kraklarini ochib olgan yigitchalar esa ovga chiqqan alpomishlardek ko’chalarni to’ldirdilar. Ammo bu hol uzoq davom etmadi. Qor qanday erigan bo’lsa, xuddi ana shunday yana atrofni qoplab oldi. Shoshqaloq daraxtlaru bahorsevar yigit-qizlar xirchin sovuqning ignalariga dosh berolmay yana yashirinmoq uchun joy qidirdilar. Tabiatu odamlarni zamin degan maydonda o’ynatib, tepadan tomosha qilib turgan kuch ularga nafaqat tashqi tomondan balki ichkaridan ham ta’sir qilayotgandi. Erta uyg’ongan daraxtlar bolasini tushirgan onadek bo’zlarkan, odamlarning fikru xayollarida ham to’lqinsimon jumbush bor edi. Kim asabiy, kim esa yangi fikrlar bilan qaynashgan, yana kimdir pixillab qolgan burnining tashvishida…
Hamma yoqqa yoyilgan gripp “Katta”ni ham chetlamadi. Otashi yuksalgani, suyaklari sinqirab og’riyotgani, tovushi biroz xirillab, burni bitib qolganiga qaramay sessiyaga tayyorgarlik ko’rayotgandi. Qattiq tazyiqlarga qaramay bir necha viloyatda ro’yxatda bo’lmagan kishilarning saylanib qolishlari uni rohatsiz etayotgandi. Shu damda suyaklarining og’rig’i emas yuragining allaqaeridagi sanchiq uning xayollarini tuptugundek o’ziga bog’lab olgandi. Ammo bu og’riq yuragining biror bir eridagi xastalik alomati emas, balki bu qadar harakatlaridan keyin ham parlamentga kirib qolgan “begonalar” dardining belgisi edi. Ikki kun oldin byuroda bir qancha rahbarlarning faoliyatiga nuqta qo’ydi. Keyin bu masalani partiya plenumiga olib chiqdi. Ba’zilarining boshidan qaynoq, ayrimlarning boshidan esa sovuq suv to’kdi. Lekin yuragi joyiga tushmadi. Nega? Nega? - degan savol ko’kragida gup-gup urib turardi. Har qancha urinmasin uni tinchita olmayotgandi. Parlamentdagi arifmetikani, ya’ni ovozlar hisob-kitobini qayta-qayta ko’zdan kechirdi. Begonalar bor-yo’g'i besh foiz. Ammo butun tarix bo’yincha urushlarni, inqiloblarni, davlat to’ntarishiyu isyonlarni aksariyatning besh foizi hal qilgan. Qaerda xato qildim, deya o’ylardi “Katta”. Endi xatoni tuzatishga kech. Bu besh foizning yo’lini to’sishim kerak. Viloyatlarda tikan simli to’siqni yorib o’tishdi. Bu erda shunday to’siq qo’yishim kerakki ham qo’llari, ham oyoqlari va eng asosiysi og’izlari bog’lansin.