Сўзбоши ўрнида
Дунёда қанча одамлар яшаганлар ва яшамоқдалар. Уларни уч гуруҳга бўлиш мумкин:
1.Дунё тарихининг бурилиш нуқталарида воқеаларнинг бевосита ва билвосита иштирокчилари.
2.Мазкур воқеаларнинг томошабинлари.
3.Ана шундай воқеаларга гувоҳ бўлишдан ҳам маҳрум бўлганлар.
Тангрининг инояти билан биринчи гуруҳга кирдим. Бир қарашда бу бахтиёрлик ҳиссини уйғотса яна бир қарашда эса ҳайрат тўфонини ўрлатади.
Афғон саҳифаси
Шўроларнинг Афғонистонга босиб кириши катта тарихий воқеа эди. Табиийки бу катта воқеа эканлигини мамлакат ичида яшаган кўпчилик билмасди. Мен ҳам тасодифан ўрганиб қолдим. Самарқандда вилоят рўзномасида ишлардим. Менинг ишга-бориб келадиган йўлимда Ражабамин деган қишлоқда оломон тобут кўтариб бораётганди. Шеригим билан дарров одамларга қўшилдик. Оломоннинг олдида бир зобит ва икки аскар ҳам бор эди. Бу диққатимни тортди. Орадан икки кун ўтиб фотиҳага бордим ва 19 ёшли бир йигит Афғонистонда ҳалок бўлганини айтишди. У ўзини отиб қўйганмиш… Нега? Нима учун? Бу каби саволларга жавоб йўқ эди.(Орадан йиллар ўтиб ўргандимки, ҳалиги аскар Разведкага бориб муҳим маълумотлар тўплаб келган ва уни қаҳрамонликка тавсия қилишган.Аммо бу иш учун унинг ўрнига бир ўрусга мукофот беришгани, унинг ғурурини топташгани учун ўзини отган экан-ЖМ). Бир мақола ёздим. Бош муҳарриримиз Аҳмаджон Мухторовга маъқул бўлди.
- Бугунга қадар ҳеч нарса берганимиз йўқ, бир уриниб кўрайлик,-деди у киши.
Эртасига бош муҳарриримизни Тошкентга Вазирлар кенгашининг раисига нутқ ёзиб бериш учун чақиришди. Мақолам шу куни саҳифада эди. Аммо эртасига келганимда саҳифадан топа олмадим. Навбатчи муҳаррир тушдан кейин келди ва:
-Узлит олиб қолди,-деди.
Узлит дегани бугунги тилда цензура деганидир.Шу куни Бош муҳаррирнинг биринчи ўринбосари ҳузурига бир киши келди. Кимлигини ва қаердан келганини айтмади. Мени таклиф қилиб эшикни ёпиб олишди.
-Ака, Афғонистон жуда муҳим масала, бундай масала ҳақида ёзишга Политбюронинг қарори керак. Бу биринчидан. Иккинчидан эса, сиз Афғонистонга борганингиз йўқ ва нима бўлаётганини, ким нима учун ўлаётганини билмайсиз. Билмаган нарсангизни ёзиб нима қиласиз?- деди.
Мен унга нима гапи бўлса бош муҳаррир билан гаплашиши кераклигини айтиб чиқиб кетдим. Шундан кейин Афғонистонга бориш истаги кўнглимни ишғол қилди ва 1988 йилда имкон бўлди ва журналист сифатида бу ўлкага бордим. Қайтиб келганимда ёзганларимни “Совет Ўзбекистони” ( Бу кезда мазкур газетанинг Самарқанд вилояти бўйича мухбири эдим-Ж.М.) да нашр этишмади. “Политбюронинг рухсати йўқ” эди. Аҳмаджон Мухторов “Қишлоқ Ҳақиқати”нинг бош муҳаррирлигига кўтарилган эди. Ёзганларимни унга олиб бордим.
-Яна бир синаб кўрамиз,-деди у киши ва ёзганларим газетада чиқа бошлади. Дунёнинг чархи тескари айланиб кетди. КГБ тишини қайраб ишга киришган кезларда Михаил Горбачевнинг Афғонистонда хато қилдик, деган иқрори чиқди. Кейин рус армиясининг генерел Громов бошчилигида Хайратондан мағлубона қайтишини кўриш шарафига муяссар бўлдим.
“Қизил Империя”нинг қулаши
1989 йилда эълон қилинган сайловолди дастуримда Ўзбекистон мустақиллиги ғоясини илгари сурганман. Бу дастурим Жомбой туман газетасида ҳам чоп этилганди. Ўшанда номзодим Жомбойдан Ўзбекистон Халқ депутатлигига кўрсатилганда коммунистик партиянинг қора булути бошимга ёғилди. Лекин курашда ғолиб чиқиш насиб этди. Ўзбекистон Олий кенгашининг 1990 йил 20 Июндаги сессиясида котибият раиси сифатида Ўзбекистон Мустақиллик декларациясини кун тартибига киритиш ҳам менинг шарафимга тушди. Булар ҳақида алоҳида ёзилган.”ИАК” ҳужжатли романимда ҳам бу воқеларга катта ўрин ажратганман.
Совет Иттифоқининг қулашида ҳам яна томошабин эмас, балки иштирокчи эдим. Журналистлар уюшмасидан СССР Халқ депутатлигига сайланган Аҳмаджон Мухторовнинг ишончли вакили сифатида Москвада ва Ўзбекистон Олий кенгаши Ошкоралик Қўмитаси раисининг ўринбасари ўлароқ Тошкентда зулм салтанатини йиқитиш жабҳасида эдим. Ҳа, 70 йилдан узоқ остонасига бош урилган Москвадан биз юз ўгирдик, бизнинг авлод юз ўгирди.
Кўрфаз уруши
1991 йил Кўрфаз уруши бошланганда Ўзбекистон Олий кенгашида ишлардим ва бу борада мажлис бўлганда урушга қарши эканлигимизни қарорга боғладик. Орадан 12 йил ўтиб яна айни уруш бошланганда Америкада эдим ва журналист сифатида яна воқеаларнинг ичида бўлдим. Бу сафар фикрим 1991 йилдагидан фарқлироқ эди. Мен Саддам Ҳусайн кеткизилиши тарафдори эдим. Айни пайтда Россия, Франция, Олмония ва Хитойнинг АҚШ га қарши чиққанлари мени ҳайратга соларди. Россия Чеченистонда мусулмонларни хонавайрон этаётган, Хитой Шарқий Туркистонда зулм юргизаётган, Франция ва Олмония ҳам мусулмонларга кўз очдирмаётган бир пайтда уларнинг “мусулмонлар қалқони”га айланишлари ғашимга тегарди.
Чархи Фалакнинг Тўфони
2001 йилнинг 11 Сентябри Дунё чархининг бошқа томонга айланган куни бўлди.
2001 йилнинг 11 сентябри. Эрталаб соат 8.45.Бостондан учган 175 парвозли учқич Нью- Йоркда Жаҳон Савдо марказининг эгизак биноларидан бирига урилди.
Орадан 18 дақиқа ўтиб бошқа бир учқич осмонўпар биноларнинг иккинчисига урилди.
Соат 9:43 да яна бир учқич Вашингтонда Пентагон биносига санчилди.
Орадан икки дақиқа ўтиб Оқ уй эвакуация қилинди.
Соат 10.05. Жаҳон Савдо марказининг биноларидан биринчиси қулаб тушди.
Соат 10.-28. Осмонўпар биноларнинг иккинчиси ҳам қулади.
Вашингтонга томон келаётган бир учқич соат 11:26 да Пенсилванияда ҳалокатга учради.
Террористларнинг Озодликка, Эркинлик дунёсига қарши ҳужумлари элни ларзага солди.Америка уларнинг ўзларига қарши кураш учун оёққа қалқди. Бир сўз билан айтганда дунёнинг чархи бошқа томонга қараб айлана бошлади.
11 Сентябр… Минг минглаб инсонларнинг умр ришталари сонияларда узилган кун.
11 Сентябр… Бегуноҳ инсонларнинг ёстиғи қуриган, оналар ва болаларнинг эса ёстиғи ёшланган кун.
Ўша куни “Америка овози”даги ҳамкасбларимга “Бу ишни қилганлар мусулмонларнинг душманлари ва бу ахмоқона ҳаракатлари билан мусулмон дунёсини яна 100 йил орқага итқитиб юбордилар” дедим. Баъзилар бош силтаб қўйди. Лекин қисқа вақтда гапларим ўз исботини топди. Сичқонлар арслоннинг тирноғини қўпорса ундан кейин келадиган томошани тасавур қила олиш керак эди.
Кимдир бу ишни Американинг ўзи қилган, деди. Америкада яшаганим ва воқеаларининг бевосита ичида бўлганим учун ҳам билардимки, агар бу ишни Америкадан бирор- бир ташкилот у ёқда турсин ҳатта биронта шахс аралашиб қолган бўлса ҳам бир дақиқада аён бўларди. Чунки бу ҳамма ҳокимият бир қўлда эмас балки республикачилар ва демократлар ўртасида талаш. Бундай воқеа эса, яъни ўз халқини ўлдириш эвазига (нимагадир эришиш) партияларнинг бирини яксон қилиб ҳукумати бошқаси олиши уcун асос бўлади. Қолаверса демократик бир жамиятда ҳар қандай сир ҳам албатта очилишини унутмаслик керак. Қонли ҳужумни қилганлар ўз жазоларини олдилар ва ўрмонга ўт кетди. Энди ҳўлу қуруқ баравар ёниши ҳам аниқ!
ТУРОНЗАМИН
www.jahongir.org
Интернетни илк ишлатган ҳам бизнинг авлод бўлди. Менга эса Ўзбекистонда илк бор адабий нашр сифатида ўз асарларимнинг ҳаммасини бўлмаса ҳам аксарини бир жойга тўплаб, ТУРОНЗАМИН саҳифасини очиш насиб этди. Бу пайтда хорижда мухолифатга оид баъзи саҳифалар бор ва улар хабар оғирлигида ва деярли кирилда бўлган сиёсий веблар эди. Менга эса ўз асарларимни асосан лотин алифбосида нашр этиш ва шеърларимни овозим билан бирга мазкур саҳифага қўйиш насиб бўлди. Бу пайтда Ўзбекистонда машҳур адиблар ҳам китобларини чиқара олмай хуноб эдилар. Улар китоб орқасидан пул қилиб кун кечириш илинжида эдилар. Лекин китобларини чиқариш учун маблағ керак эди ва буни тополмай қийналмоқда эдилар. Бир кун келиб ўзбек ижодкорларининг ВЕБ лари кўпайиб кетар, кўнгил шуни истайди. Аммо мен Интернетда ўзбек ижодкорлари орасида илк адабий нашрни яратганимдан ва буни пул топиш илинжида эмас, балки элимга бир хизмат сифатида бажараётганимдан бахтиёрман.
…Яна ХХ асрдан ХХI асрга ўтиш…Югославияда Милошевич режимининг қулаши, Афғонистонда Толиблар режимининг ағдарилиши, Ироқда Саддам Ҳусайн ҳайкалларининг йиқитилиши, Каримов режимига қарши кураш каби муҳим воқеларнинг гувоҳи бўлдим. Ҳар бири алоҳида китобларга сиғмайдиган воқеалар. Ҳали олдинда яна қанча сиру- синоат бор? Нима бўлганда ҳам буларнинг ҳаммаси менга бедорликни бахш этди ва умрим уйқуда кечаётгани йўқ. Дунёдаги уч гуруҳга мансуб одамларнинг биринчи гуруҳига кириш ҳам бир самар.
Ҳужжатимда туғилган куним 30 ноябр қилиб кўрсатилган. Бу янглишликнинг ҳам бир тарихи бор. Аммо асл туғилган куним 1- Сентябр. Эсимни таниган кундан бери шу кунни байрам қиламиз, шу кунга салом бераман. Ушбу мақолани ана шу кунга бир саломдир.
Туғилган кунимга саломлар бўлсин.
(ВАШИНГТОН, 2003 йил, 1 Сентябр).
МИЛЛИЙ МАЪНАВИЯТСИЗЛИК
ёки
ЖАМОЛ КАМОЛ
Менинг Жамол Камол ҳақидаги фикрларим унинг “Туркия” газетасининг мухбири Иҳсан Гулcу билан ўтказган суҳбатидан кейин ўзгарганди. Ўшанда мен Туркияда яшардим ва мазкур рўзномада ишлардим. Рўзномада аксарият-кўпчилик Каримов режими ҳақида, унинг халққа зулм ва зуғуми борасида хабардор эдилар ва менинг қарашларимни ҳурмат қилардилар. Ўзбекистон ҳақида ёзгудек бўлсалар, албатта келиб, мендан фикр олардилар. Аммо бир-икки киши Тошкентга бориб, Каримовдан шахсан тўн кийиб қайтгач, уларнинг ва уларнинг гапларига ишонганларнинг фикрлари ўзгара бошлади. Шуларнинг орасида Иҳсан ҳам бор эди. Бир куни у менга:
-Жаҳонгир аби(ака-ЖМ), эртага чиқадиган саҳифани яхшилаб ўқи, бизларга ишонмасанг, мана Жамол бейга ишонарсан, ахир у ҳам мухолифатдан чиққан экан, ҳақиқатни айтадиган одам-ку!- деди сенсираб.
Туркияда яқин олиб гапирилганда сенсирашади ва сизлаш ўртадаги узоқ масофани кўрсатади. Аммо газетадагилар ўзбек одатлари ҳақида ёзганларимни ўқиганларидан кейин ва менинг уларни “сен” деб гапиришга тилим бормаганини кўрганларидан сўнг мен билан сизлаб гапиришарди. Шу боис ҳам Иҳсаннинг сенсирашини ўша дақиқада тушуна олмасамда, кейинчалик унинг ” ватан хоинларининг гапларига ишонаверманглар” деган насиҳатлардан таъсирланганини ўргандим.
Дарҳақиқат, эртасига, яъни 1995 йилнинг 5 Сентябр, Сешанба куни Жамол Камолнинг “Туркия” газетасининг 4-саҳифасида тўлиқ ва бошқа саҳифада ҳам давом этган суҳбати билан чиқди.
Унда Жамол Камолнинг алоҳида бир суврати, яна мухбир билан тушган сурати ҳамда қизи, неваралари ва илгари “Озодлик’да ишлаган ва ўша кунларда Ўзбекистон ҳукумати билан яқин бўлган Зиёвуддин Бобоқурбон билан бирга тушган сурати ҳам босилганди.Ўшанда Жамол Камолнинг фикрларига қарши мақола ёздим ва бир неча газетада чиққан ҳам эди. Баҳора Олим қизи бу мақолаларни тўплаб, “Озодлик”радиоси орқали эшиттирганди ҳам. Демак, жавобсиз ҳақ қолмаган, бунинг устига шу суҳбати чиққандан кейин орадан ҳеч вақт ўтмай Жамол Камол ишдан олиб ташланди. Шундай экан, нега бу суҳбатга қайтишга эҳтиёж туғилди, деб ўйларсиз.
Гап шундаки, яқинда, яъни 2003 йилнинг 14 февралида Жамол Камолнинг “Моҳият” ҳафталигида “Китобсиз эл…” деган бир мақоласи чиқди.
Унинг мақоласидаги мана бу сатрлар кишини ўйлатади:
“…Биров бозорга супурги олиб чиқади, биров кўкат, биров картошка, саримсоқпиёз… Ёзувчининг халққа таклиф этадигани-китоб…
…алам қиладиган жойи шундаки, бизда сандиқ ясаган устадан солиқ олинмайди, китоб ёзган ёзувчига солиқ солинади…
…ҳозир Ўзбекистонда китоб нашр этиш ёзувчи учун орзу эмас, армон бўлиб қолди…
…Юртимиз мустақилликда яшаётган ўн икки йил ичида менинг битта ҳам китобим босилмади. Ажабо, мустақиллик шиорини биринчи бўлиб кўтариб чиққан биз, ёзувчилар эмасмидик?..
Ёшим олтмишдан ошди. Эл олдида ҳисоб бериш фурсати етди…
Лоақал “Сайланма” асарларимни чиқариб беринг, деб қайси эшикка борай, қайси остонага бош урай?..”
Ана энди мен юқорида зикр этган суҳбатдаги мана бу сатрларни ўқиб кўринг. Ўшанда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг раҳбари бўлган Жамол Камол Туркиянинг энг йирик рўзномасига қуйидагиларни айтган эди:
“ Адабиёт ва санъат азалдан бери давлат ва салтанат соҳибларининг ҳимоясида бўлиб келган. Султон Ғиёсиддин Мавлонони ўз қанотлари остига олган эди. Султон Ҳусайн Бойқаро бўлмаса Навоий бўлмас эди. Давлат раҳбарининг оти истанг бошқон, истанг султон ва ёки президент бўлса ҳам масала ўзгармайди… Ўзбекистонда Ислом Каримов ана шундай буюк ишни бажараётгани ҳолда Туркияда ижодкорларга бундай муносабат йўқ”..
Жамол Камол ўшанда Туркия билан Ўзбекистонни солиштирар экан, Туркияни, унинг ҳукуматини қаттиқ танқид қилгани, машҳур латифани эслатганди. АҚШ раҳбари Брежневга ” Мана бизда сўз эркинлиги бор, одамлар ҳукуматимизни истаганча танқид қиладилар” деса, Брежнев, “Бизда ҳам сўз эркинлиги бор, бизникилар ҳам истаганча танқид қилишлари мумкин, ҳукуматингизни…” деган экан.
Жамол Камол ёзганди:
“…Ўзбекистонда Ёзувчилар уюшмаси раисининг мавқеи Маданият вазири билан тенглаштирилган.
Менга давлат катта маош беради.
Мен учун ҳукумат махсус машина ажратган.
Ўтган йил Президентимизнинг қарорлари билан ёзувчиларга тарқатиш учун 50 та квартира берилди.
Турк ҳукумати ёзувчиларга шундай меҳрибонлик қилмоқдами?…
Ёки яна ўтган йил Тошкент атрофидан 100 гектар ер ажратиб бердилар. Истаган уй қурсин, истаган боғ, дедилар. Бу давлатимизнинг ижодкорларга муносабатининг бир ифодасидир.
Аммо Туркияда ижодкорларга бундай муносабатни кўрмадим…
Яна Ўзбекистонда ўтган йил ҳукуматимиз ижодкорлар учун, уларнинг оилалари учун уч қаватли бир поликлиника қуриб берди…”
Шундан кейин Ўзбекистонда ижодкорларнинг рўзномалари-ю журналларига ҳукуматнинг меҳрибончилиги саналади. Ҳаммаси Ислом Каримовнинг мунаввар сахийлиги боис бўлаётгани айтилади. Китоблар гувиллаб чиқиб турганидан мачитларда азонлар гуриллаб айтилганига қадар ҳеч нарса унутилмайди ва Ислом Каримов халққа Аллоҳ инъом этган бир зот эканлиги урғуланади.
Шундай гапларни айтган одам бугун бирданига жамиятдан, тузумдан шикоят қилиб қолса, қулоққа анча қизиқ туюлар экан.
Нима бўлганда ҳам бугунга қадар Туркияда бирор бир ёзувчи китобим чиқмаяпти, деб шикоят қилган эмас. Чунки Туркияда ҳукумат ижодкорнинг ишига аралашмайди ва ижодкор мустақил. Ҳукумат раҳбарига қуллуқ қиладиган ижодкорни эса у ҳар қанча талантли бўлса ҳам ижодкор, деб тан олишмайди, балки маддоҳ, дейишади.
Жамол Камолнинг мустақиллик деб аталган йилларда Ўзбекистонда китоблари чиқмаган бўлса аслида у фахрланиши керак эди. Чунки бу йилларда маддоҳона китобларга доим йўл очиқ… Каримов режимининг қулларига Жамол Камолнинг ўзи Туркияда баралла айтгани каби барча шароит қилиб берилган. Маддоҳлик муаллифларига орден, медаллар, қаҳрамонлик унвонлари берилмоқда…
Мен шу йилларда Ўзбекистонда китобим чиқмаганидан ғурурланаман. Менинг ҳам китобимни чиқаринг, дея ёлвориш эса сиз қилаётган зулмларга кўз юмганман, дегандек туюлади, менга.
Дарҳақиқат, “Америка Овози” га суҳбат берган (21 феврал,2003 йил) таниқли олим, ёзувчи ва журналист Ботир Норбоев халқни эмас, ўзингни ўйлашни мустақиллик йилларида янада кенг ёйилган миллий маънавиятсизлик, деб баҳолади.Қачон ана шу маънавиятсизликдан қутулсак, жамият ўшанда ўнгланади.
( Вашингтон, 2003 йил, 24 феврал).
ШАРАФСИЗЛИК
1999 йил 16 февралда юз берган Тошкент портловлари куни Ислом Каримов сўзлаган нутқида бир киши ҳам бегуноҳ ўлса бу унинг учун шарафсизлик бўлишини айтганди. Аммо ўшандан бери қанча бегуноҳ одамлар режим томонидан ўлдирилди. Шовруқ Рўзимуродовдан тортиб Эмин Усмонга қадар режим қўлида ўлганларнинг сон–саноғи бўлмай қолди. Кимларнидир қийнаб қамоқда ўлдиришса, кимларнидир юрак хуружига мубтало этишди. Бу ҳам етмаганидай қанча-қанча одамларга ўлим ҳукми ўқилди.
7 Феврал куни БМТнинг маслаҳатчи органи ҳисобланмиш инсон ҳуқуқлари халқаро Лигасининг ижроия директори Лоуисе Кантров Ўзбекистон президенти Ислом Каримов номига йўллаган мактуби бу “шарафсизлик”нинг кўлами нақадар кенглигини яна бир бор кўрсатди. Биргина ўтган йилнинг икки ойида олти киши ўлимга ҳукм қилинибди.Уларнинг неча ёшдалигини қарасангиз Ислом Каримовнинг иштаҳаси қанчалик ҳакалак отганига гувоҳ бўласиз. Мазкур ташкилот раҳбари ўлимга ҳукм қилинган бу олти киши масаласи халқаро жамоатчилик орасида жиддий ташвиш уйғотганини таъкидлаб, президент Ислом Каримовдан бу қотилликни тўхтатишни талаб қилган. Чунки ташкилот ўз манбаларига асосланиб, бу инсонларнинг айби исботланмаган, деган хулосага келган.
Ҳукмни тасдиқлаш ва ёки тасдиқламаслик ваколатида бўлган президентнинг навбатдаги қурбонлари мана булар:
Искандар Худойберганов, 28(!) ёшда, Тошкент шаҳар суди томонидан 2002 йилнинг 28 Ноябрида олий жазога ҳукм этилган,
Азамат Ўтаев, 21(!) ёшда, 2002 йилнинг 28 Июн куни Қорақалпоғистон олий судининг ҳукми билан ўлим жазоси олган, Евгений Гугнин, 21(!) ёшда ва Илҳом Каримов у ҳам 21(!) ёшда, ҳар иккаласи ҳам 2002 йилнинг 28 Октябрида Тошкент шаҳар суди томонидан ўлимга ҳукм қилинган.
Аброр Исаев, 18(!) ёшда ва Нодирбек Каримов, 22(!)ёшда, 2002 йилнинг 23 декабрида Тошкент шаҳар суди томонидан олий жазога ҳукм қилинганлар.
Бу ўн гулидан бир гули очилмаган навқиронлар нима қилдилару нима қилмадилар менга қоронғу. Аммо Инсон ҳуқуқлари халқаро Лигасининг хулосасига ишончим комил.Чунки Ўзбекистонда қийноқлар, иқрорни қабиҳ “Вишинский” усули билан олиш “гуллаб –яшнаган”.
Инсон ҳуқуқлари халқаро Лигаси 18-28 ёш орасида бўлган бу шахслар суддан олинган қийноқ, исканжага маъруз қолганлари, улардан қаттиқ босим ўтказиш йўли билан иқроР ҳақида кўрсатма олингани, ҳатто бу ҳақда судда баёнот бераман, десалар ҳам қулоқ солинмаганини таъкидлаган ҳолда бундай ҳаракатлар БМТнинг Қийноқларга қарши Битимининг 15 моддасига мутлоқ хилоф тушишини алоҳида урғулайди.
Айни пайтда ўлимга ҳукм қилинган бу шахсларнинг яқинларига ҳам босим ўтказилгани, терговчилар шу йўл билан маҳбусларнинг бўйинларига айб илганлари қайд этилар экан, бундай ҳолга кўз юмиб бўлмаслиги айтилади.
Мактубда қийноқ ва исканжалар Ўзбекистонда одатий ҳолга айлангани, жумладан бу масала 2001 йилнинг Март ойида БМТнинг Инсон ҳуқуқлари комитетида муҳокама қилинганига қарамай жиддий чора-тадбир олинмагани таъкидланади.
Ўзбекистон ҳукуматининг ўтган йили БМТнинг қийноқлар масаласи билан шуғулланган махсус вакил ҳам Ўзбекистонда қийноқлар систематик тарз касб этганини эълон қилгани амалда ҳукумат аниқ тадбирлар олмаётгани ва қотилликлар бевосита ўзининг фаолиятига айланганини тан олишини кўрсатади.
Шунингдек, қийноқлар ҳақидаги гаплар тасдиғини топаётгани ва бегуноҳ одамлар ўлдириб юборилмаслигини олдини олиш мақсадида президент Каримовдан бу масалага бевосита аралашиш сўралади.
Мактуб шунингдек, Ўзбекистон Инсон ҳуқуқлари омбудсмани Сайёра Рашидова, Ўзбекистон Олий суди раиси Аминжон Исматов, Бош прокурор Рашид Қодиров, Ўзбекистон инсон ҳуқуқлари Миллий марказининг раҳбари Акмал Саидовга ҳам юборилган. Аслида улар халқ тарафида туриб халқнинг фарзандларини қотиллардан асрашлари керак бўлган одамлар. Аммо бу саҳнада уларнинг ўзлари жаллодлик ролини ўйнамоқдалар. Ҳимояни эса халқаро ташкилот бажармоқда.
Туркманбошидек жаллод ўлим ҳукмини музлатган. Ҳатто, энг ашаддий рақиби қўлга олинганда ҳам бу ақидасини бузмади. Демак, бу бизникилар Туркманбошидан ҳам тубан кетганларини кўрсатмайдими?
Бир бегуноҳ инсонни ўлдириш шарафсизлик бўлса, ўнлаб, юзлаб бегуноҳ инсонларни ўлдиришнинг номи нима экан?!
(Вашингтон, 10-феврал, 2002 йил).
ҚУЛЛИКНИНГ АЛОМАТЛАРИ
Қуллик фақат қулдорлик давридагидек бировнинг қўлида ҳайвон каби ишлаш маъносинигина англатмайди. Бугунга келиб бу калима бошқа маънолар ҳам касб этмоқда. Масалан, кимнингдир йўлидан чиқа олмаслик, подшоҳларга тобе бўлиш, ўз фикрига эга бўлмасдан ўзгаларнинг чизиғидан чиқа олмаслик, мустамлакада бўлиш зеҳниятидан қутула олмаслик ва ҳоказо ҳолатларда ҳам қуллик калимаси ишлатилмоқда.
Ана шундан келиб чиқадиган бўлсак, Совет даври ҳам қулдорлик жамияти эди. Бу жамиятнинг услуб ва усуллари кишиларнинг онгига, ҳаётига шу қадар сингиб кетган эканки, мана Ўзбекистон мустақил бўлганига 11 йил бўлаяпти ҳали ҳам қуллик аломатлари гуркираб яшамоқда. Масалан дейсизми?
-Каримовга тобе бўлганлар…
-Каримовнинг режимини қўллаб-қувватлаётганлар…
-Каримовнинг сиёсатини кўр-кўрона тарғиб қилаётганлар…
Булар чин маънодаги қуллардир.
Ёки:
-1990 йилларда лотин ҳарфи учун курашиб ўзлари бугунга қадар кирилда ёзаётганлар…
-Мустақиллик йилларида ўзбек тилини давлат тили қилиш учун ҳайқириб, ўзлари бугунга қадар рус тилида ёзаётганлар…
Яқинда Интернетда “Усмон Ҳақназаров” деган “ватанпарвар”нинг номи билан Ўзбекистон ҳақида бир қанча мақолалар эълон қилинди. Агар у ватанпарвар бўлса нега мақоласини рус тилида ёзди?- ҳеч ким сўрамади ҳам. Ваҳоланки ёзишдан мақсади ўзбек халқини огоҳ этиш эканлигини бир неча марта такрорлайди. Энг қизиғи уни танқид қилганлар ҳам рус тилида ёздилар. Яна ҳам қизиғи тортишувларда рус мустамлакаси, унинг асоратлари ҳақида тўлиб-тошиб гапирилар экан, яна ёзувлар рус тилида эди. Кирилда эканлиги борасида гапирмасак ҳам бўлади. Ҳатто кимдир, “Лотинда ёзманглар тушуниш қийин бўлмоқда” деб ёзди ҳам. Бу зеҳният, ўзлигини англашдаги муаммо масаласи.
Туркманбоши жаллод, лекин унинг ўрнига кўз тиккан Борис Шихназаров (укаси Константин, опаси Лариса) рус зеҳниятли, туркман тилини билмагани ҳолда уни қўллаганлар кўп бўлди. Мен эса ҳар иккаласига ҳам қарши эдим. Каримов ҳам Туркманбошидан қолишадиган жойи йўқ. Аммо унинг ўрнига миллатни самарқандликлару тошкентликлар ва фарғоналикларга бўладиган “ҳақназаров”лар келса нима ўзгаради?
Яна ҳам ачинарлиси ўзларини келажакнинг “реформаторлари” деб таништираётган ёшлар ҳам инглиз тили бир ёқда турсин, рус тилида ёзмоқдалар ва гапирмоқдалар. Булар мустақиллик йилларида улғайган ниҳоллардир.”Ҳақназаров”лар эса уларни рус тилида ёзишга ва гапиришга рағбатлантирмоқдалар.
Шу боис бугунга қадар тўла ўзбекча бўлган веб саҳифалар йўқ ҳисоби. Чунки ўзбекчани қойиллатадиган, қуллик аломати бўлган кирилни бир четга суриб қўйиб лотинда ёзадиган ўзбек бугун анқонинг уруғи. Ҳатто ҳукумат ташкил қилган веб саҳифаларда ҳам бу ишни йўлга қўя олишмаяпти.
11 йилдан бери мустақил бўлиб ўз она тилида гапира олмаган, ёза олмаган одамлар чин маънодаги қулдирлар. Рус тилининг, рус алифбосининг қулларидирлар.
Истасалар рус тилида, инглиз тилда ёзсинлар, бу ҳам ҳунар, дейдиганлар бўлади ва уларни ҳам қўллайман, лекин, аввало ўз она тилларида қойил қилиб ёзсинлар, ана ундан кейин бошқаларида.У ҳолда бундай инсонларни қобилияти одамлар дейиш мумкин.
Агар бир америкаликка “Мен фалон-фалон тилларни биламан” десангиз, ” Бу сен учун яхши, мен эса фақат инглиз тилини биламан” деб жавоб бериш одати бор. Бунинг остида катта киноя ҳам ётади.
Бу: “Мен ўз тилимни мукаммал биламан!” дегани.
Бу “Бошқа тилларни билганим билан мақтанмайман, мен ўз тилимни билганим билан ғурурланаман!” дегани. Бизга ҳам ана шундай шуур касб этармикан?!
Менга баъзи мухлислар “Интернетдаги саҳифангизни ўқиш қийин бўляпти-да, кейинги ёзганларингни ҳам кирилда бўлганда эди, яхши бўларди”, деб кўп шикоят қиладилар. Мен учун лотинда ёзиш кирилда ёзишдан қийинроқдир. Аммо қийинини танладим.Чунки бу эркинлик, озодликнинг белгиси. Ҳа, Ўзбекистонда қабул қилинган лотин ҳарфларида баъзи муаммолар бордир. Аммо бу кирилда ёзиш учун сабаб бўлолмайди.
Менга лотиндагиларни бир тугмани босиб кирилга айлантириш имкони бор. Аммо буни қилмайман, чунки бу менга қулликка қайтишдек туюлади.
Бугун ўзбек тилини, ўз она тилини билмаган ҳолда бир- бирини сен “ўзбек эмас” деб айблашлар кўпайиб қолган. Бу худди”Мен қул, сен нега қул эмассан” деганга ўхшайди.
Зиёлилардан бири радиода юқоридаги мавзуда гапириб, булар қулликнинг асоратларидир деди. Ана шу гап мазкур мақолани ёзишимга сабаб бўлди.
Йўқ булар қулликнинг асоратлари эмас!
Булар ҚУЛЛИКНИНГ АЛОМАТЛАРИ дир!
(Вашингтон, 28 Январ, 2003 йил).
ОЗОД ШАРОФИДДИНОВ ҲАҚИДА
Озод Шарофиддинов Совет даврида энг Ленинчи танқидчилардан бири эди. Бирор ёзган нарсаси йўқки, Ленин калимаси билан бошланиб, Ленин калимаси билан битмаган бўлсин. (Ишонмасангиз “Шарқ юлдузи” журналининг 1975-1990 йиллардаги сонларини варақлаб кўринг-ЖМ).
Ўзбекистон мустақил бўлгандан кейин бу одам Совет тузумига қарши гаплар билан чиқа бошлади, бу тузум миллатнинг гулларини йўқотгани ҳақида мақолалар ёза бошлади. Мухолиф қарашдаги шоир ва ёзувчиларни қўллаб чиқишлар қилди.
Шундан кейин бир умр Ленинга садоқат билан хизмат этган бу одам қандай қилиб бирданига Ленин йўлига қарши бўлади, деган гаплар кўпайиб кетди. Эшитдики, бу одам ўтмишдаги ленинчилиги учун иқрор бўлиб, бутун кечмишини шилиб ташлагани ҳақида баёнот берганмиш.
Шундан кейин у Совет даврида қандай “улуғ” бўлган бўлса мустақиллик даврининг ҳам “улуғ” сиймоларидан бирига, ҳамманинг “Озод ака”сига айланди. Катта мажлисларда катта гаплар гапирадиган бўлди.
-У президентнинг ўзи ҳам қатнашган мажлисда гапни айлантириб бўлса ҳам президентни қўрқмай танқид қилди,-деди зиёлилардан бири.
-Қани эди ҳамма ҳам унга ўхшаб гапирганда бугун кўп нарса ўзгарган бўларди,- деди иккинчиси.
-Унинг хорижий радиодаги чиқишларини айтмайсизми?- деди учинчи бир зиёли.
-Агар президентни юзига қараб танқид қилган бўлса ва Ўзбекистонда эмин эркин юрган бўлса яқинда мукофот олади,-дедим мен ўзим яхши таниган таниқли бир адиба билан бу борадаги суҳбатимизда.-Чунки президентнинг топшириғи билан уни силаб-сийпаб танқид қилган, Президентга шу керак бўлган бўлса керак, ҳойнаҳой.
Айтганимдай бўлди, орадан кўп ўтмай президент унга орден берди. У радиода президентни “Отам’” деб юборди. Таниқли адибага буни эслатгандим,
- Ҳа энди кексайиб қолдилар, хурсанд бўлиб айтиб юборганлар, аммо у одам буюк одам,-деди у.
Шу орада “буюк одам”га “Ўзбекистон қаҳрамони” унвонини берди Каримов.
-Бир умр Лениннни куйлагани учунми?- деб сўрадим опахондан.
-Мардлик қилиб ўз ўтмишидан воз кечгани учун дедилар,-опахон бу сафар.
-Менимcа Озод акангиз Каримов ҳақида китоб ёзаётган бўлса кераков,- дедим мен киноя билан. Опахон ҳам киноя билан кулиб қўйдилар.
Мана бу ҳам тўғри бўлиб чиқди. Озод Шарофиддиновнинг Ислом Каримов ҳақидаги “Мустақиллик меъмори” деган китоби нашрдан чиқибди.
У аввал Ленинга хизмат қилди, кейин унга тупуриб Каримовга хизмат қилди.
Ёши бир жойга бориб қолгани учун бугунги фаолиятидан ҳам воз кечишга, каримовчиликка тупуришга улгурадими йўқми билмайман, аммо бир кун келиб миллат унинг китобига тупуришига ишонаман.
(Вашингтон, 24 Январ, 2003 йил).
ТАРИХНИ МИЛЛАТНИНГ ҚОНИ БИЛАН РЕТУШ ҚИЛАЁТГАНЛАР
Газетачилар РЕТУШ калимасини кўп ишлатадилар. Туш яъни Ҳинд сиёҳи билан расмларнинг муҳим нуқталарини қайта бўяш ишига ретуш дейилади. Бу йўл билан фото тасвирдаги одамнинг қошини қалин, лабини дўрри ва ёки ўзини суратдан бутунлай йўқотиб юбориш мумкин. Нью- Йоркда чиққан ва муаллифи Давид Кинг бўлган “Йўқолган комиссар”лар деб номланган албом-китобда Ленин ҳамда Сталин даврида юқори лавозимдаги шахслар нафақат ҳаётдан, балки “доҳий”лари билан ёнма-ён тушган суратлардан қандай йўқотиб юборилганлари кўз олдингизга келтирилади.
Китобнинг муқоваси унинг бутун моҳиятини англатиб беради. “Коммунистбошилар” Антипов, Сталин , Киров, Шверник биргаликда тушган суратлари. Матбуотда дастлаб эълон қилинган бу суратдан иккинчи марта нашр этилишида Антипов ғойиб бўлган. Учинчи марта эълон қилинган айни суратда Сталиннинг ёнида фақат Киров қолган ва бу сурат кейинги марта Киров ҳам ретуш қилингани ҳолда чиққан. Сталиннинг бир ўзи савлат тўкиб турибди.
Худди ана шундай манзарани Ленин билан бирга суратга тушган сафдошлари тақдири мисолида ҳам кўрсатиб берилган. Отилган, дом-дараксиз йўқотилган комиссарларни расмлардан ўчириш Совет режимининг оддий одати бўлган. Аммо энг диққатни тортадигани китобдаги расмларнинг аксар қисми Ўзбекистон билан боғлиқ эканлигидир.
Гап шундаки бундай ретушбозликда Ўзбекистон ўша пайтда ҳам пешқадам бўлган экан. Китобнинг “Ўзбекистон 10 ёшда” деб номланган бўлимида Файзулла Хўжаев, Акмал Икромов ва бошқалар ҳаётда қандай йўқотилган бўлсалар тасвирлардан ҳам худди шундай ғойиб бўлганлари тилсиз фотосуратлар гувоҳлигида кўз олдингизга келтирилади.
Яна бир диққатли нарса эса, Ленинга биринчи орденни Хоразм республикаси бергани каби унинг портретини илк бор гиламга тушириш ҳам Туркистонда “кашф” қилингани экан.
Бу анъана бугунга қадар яшаётгани эса яна ҳам қизиқдир. Ўзбекистон тарихидан тортиб, Ўзбекистон энциклопедиясига қадар очиб варақласангиз 1990 йиллар бошидаги тарих ретуш қилиб юборилганини кўрасиз. Расмларда эса Ислом Каримовнинг ёнидан дастлаб Шукрулла Мирсаидов ғойиб бўлган бўлса, кейин Мирзаолим Иброҳимов, Адҳам Фозилбеков, Пўлат Абдураҳмонов, Шавкат Йўлдошев, Раҳим Ражабов ва бошқа казо-казолар ретуш қилинганларини кўрасиз.
Мустақиллик кунларида президент бир ёш қизалоқни кўтариб расмга тушиши ҳам Ўзбекистонда анъанага айланган. Бу ҳам янгилик эмас экан. Китобда Сталиннинг байрам кунлари ёш қизалоқни кўтариб тушган расми келтирилган ва бир кун келиб бу расм ҳам ретуш қилингани айтилади.
Ҳа, бу Ленин ва Сталиндан қолган “ўлмас” мероснинг бир бўлаги, холос.
“Йўқолган комиссарлар” китобида яна бир фалсафий нуқта бор. Сталин билан бирга суратга тушган одамлар тасвирлардан бир-бир ғойиб бўлиб қолаверадилар ва барча расмларда Сталин якка ўзи савлат тўкиб кўзга ташланаверади. Бу диктатуранинг бирламчи белгиси. Шу кунларда Ўзбекистонда кланлар бор, ҳамма гап самарқандликлар, фарғоналиклар ва тошкентликлар ўртасидаги тортишувда, деб жар солаётганлар диктатуранинг ана шу асосий рамзини билмайдилар, деб ўйлайсизми? Жуда яхши биладилар. Аммо уларнинг бир қисми Каримовнинг зулмини шу йўл билан оқласа, иккинчи қисми Туркистонни парчалаб, чегараларни портловчи нуқтага айлантирилишини ёпиб юбормоқчилар.Турондан Туркистонга, Туркистондан мустақил давлатчаларга ва энди самарқанликлар, фарғоналиклар ва тошкентликларга бўлиш тарафдорларининг иши бу. Бўл, парчала ва бошқар- уларнинг мақсади шу! Зиёлилар ҳам бу араванинг ортидан югуриб кетаётганлари эса энг катта фожеадир.
Мавзуга қайтадиган бўлсак, бу мақолага боис бўлган китоб охирида Сталиннинг тобутда ётган расми келтирилади ва рамзий хулоса қилинади. Яъни у дунёга устун бўлиб қололмади. Минг афсуски, бу фалсафадан хулоса чиқариш осон иш эмас экан, акс тақдирда бугун Каримов, Туркманбоши, Лукашенко… лар зулми, тарихни миллатнинг қони билан ретуш қилиш давом этмаган бўларди! (Вашингтон, 17 январ, 2003 йил).
КАРИМОВНИНГ ТЕГИРМОНИГА КИМ СУВ ҚУЙМОҚДА?
Усмон Ҳақназаров(?)имзоси билан Ўзбекистондаги “кланлар” ҳақида ёзилган мақолани “Бирлик” ва “ЭРК” номли веб саҳифаларни юритувчилари кўзларига тўтиё қилишмоқда. Йилнинг энг яхши таҳлили, деб ўз саҳифаларида тарғиб қилишмоқда. Бу мақола Ўзбекистондаги барча жиноятларга Каримов эмас, бошқалар айбдор, деган чалғитувчи фикрни одамларга сингдиришдан бошқа эмас. Фактлари чалкашликлардан иборат бўлиши ва муаллифнинг масалани яқиндан, ичдан билмаслиги, эшитганларига асосланиб ёзганлиги сезилиб турганига қарамасдан бу мақоланинг “диққат тортиши” эса маҳаллийчилик тарафдорлари ҳали ҳам кўплигини кўрсатмоқда.
Гап Жўрабеков ва ёки Алимовда эмас, бундайлар Самарқанд ёки Тошкентни тамсил қила олмайдилар ҳам. Гап ана шундай жаллодларнинг жаллодбошиси Каримовдадир. Кеча Турон ғоясини ўлдирганлар бугун Туркистон ғоясини чегараларга мина тўшаб портлатиб юбормоқдалар,ер парчин қилмоқдалар. Яна ҳам тубанлашиб эртага маҳаллийчилик қилиши билан миллатни бутунлай парчалаб ташламоқчилар.
Бу мавзуда 1999 йилда “Озодлик” радиосидаги чиқишимда ўз фикримни ўртага қўйганман ва бугун ҳам у ўз актуаллигини йўқотмагани учун уни ўқиб чиқишингизни таклиф этаман.
Мақолалар рўйхатига қарасангиз охирроқда “Ўзбекистонда кланлар борми?’ деган ном билан турибди.
Ўқиб чиқсангиз, “Каримовнинг тегирмонига ким сув қуймоқда?” деган саволга жавоб топасиз.
(Вашингтон,2003 йил, 4 январ).
ЎЗБЎЯМАЧИЛИК
Совет Иттифоқи инқирозга юз тутаётган йилларда “Кўзбўямачилик” калимаси истеъмолга кирганди. Бу кўпроқ қўшиб ёзиш, Марказни алдаш каби иллатларни ифода этишда қўлланиларди. Мустақилликнинг дастлабки йилларидан бошлаб эса “Сўзбўямачилик” калимаси истефода қилина бошланди. “Олти ойда сизга жаннат қуриб бераман”, “мустақилликни мустаҳкамлаш”, юртбошимиз айтганларидек…” каби такрорланавериб сийқаси чиққан ибораларга баҳо бериш учун пайдо бўлганди бу сўз.
Бугунги вазият эса “Ўзбўямачилик” деган янги калимани талаб этмоқда.Одатда бир уйда яшасангиз деворларни бўяшнинг икки мантиғи бор. Биринчиси, ўзингизга қулай бўлсин, деб ва иккинчиси, эски девордаги нуқсларни келган-кетгандан яшириш учун. Бу айни пайтда зеҳният масаласи ҳам.Ўзбекистондаги сиёсатни ана шунга қиёсласак, олдин девор бўяш “ўзимга” деб баҳоланди. Кейин “келган кетганга” йўналтирилди. Энди эса девор эсдан чиқиб, бўяётган одам ўзини бўямоқда. Бу ерда рангнинг аҳамияти қолмади, оқ бўлсин ёки қора бўлсин, фарқи йўқ. Бу ҳолатни бир сўз билан “ўзбўямачилик” дейиш мумкин.
Авропа Тикланиш ва Тараққиёт банкининг 3- 5 Май (2003) кунлари Тошкентда ўтган йиллик анжумани олдидан Ўзбекистон президенти мамлакатда қийноқлар мавжудлигини тан оламан, деб банк раҳбарига ваъда берган, аммо мазкур мажлисда аксини гапирди.
Мажлисни телевидение орқали жонли кўрсатамиз ва бу ошкораликнинг ифодаси, деб амалда анжумандаги ҳақиқий вазиятдан бир шингил кўрсатган телемухбирлар қувғин этилди. Дунё жамоатчилиги уларни ҳимоя қилгач эса уларга ўз номларидан “бизни қўлламанг” деган хат ёздирилди.
Маркази Нью- Йоркда бўлган инсон ҳақлари билан шуғулланувчи “Хюман Райтс Ватч” ташкилоти мазкур банкнинг янги раҳбарияти 21 Июлда(2003) Тошкентга қиладиган сафари муносабати билан бир баёнот эълон қилиб, банкнинг Май ойидаги йиғилишидан кейин ҳам демократик ўзгаришлар бўлмаганини қайд этди. Аксинча яна қийноқдан ўлганлар, туҳмат билан қамалганлар, диний қарашлари учун судланишлар… булар Ўзбекистоннинг кундалик воқеалари ўлароқ “ўрганган кўнгил, ўртанса қўймас” деганларидек давом этди.
Биз матбуотга эркинлик бердик, дейилди. Лекин амалда эркинликни бўғишнинг янги йўллари топилди. Танқидий мақолалар ёзган журналистларни қамаш орқали қўрқитиш ёки уларга ҳукуматнинг одамларини раҳбар этиб тайинлаш йўли билан чеклаш каби. Масалан, “Моҳият” газетаси жамоасининг коллектив ўлароқ ишдан кетиш ҳақида ариза ёзгани воқеаси бунга бир мисол.
Мустақил Инсон ҳуқуқлари ташкилотларини рўйхатга олдик дейилди. Лекин бу ташкилот аъзолари ҳукуматга тобе бўлиб қолган баъзи лидерларини демократик йўл билан алмаштирамиз, дейишса бунга қаршилик қилинмоқда.
Биз диний эркинлик берганмиз, дейилаётир. Лекин оддий имомларга қадар ҳукуматнинг махсус идораси тасдиғидан ўтиши керак. Намоз ўқиганлар эса Миллий Хавфсизлик Хизматининг нафақат рўйхатига, балки таъқибига ҳам олинади.
Биз пикетларга йўл бердик, дейилди. Аммо адолат излаб чиққанларни таъқиб қилиш у ёқда турсин, калтаклашмоқда ва жамиятнинг ёт унсурлари деб эълон қилишмоқда ва ҳоказо ва ҳоказо.
Хуллас, қаёққа қараманг, ана шундай икки манзара. Хўш бу билан Ўзбекистон нимага эришмоқчи? Четдан келганларни алдаб ёрдам олмоқчими? Лекин четдагилар ҳам буни кўриб турибдилар-ку?! Шундай экан бу ўз-ўзини алдаш, бир сўз билан эса ЎЗБЎЯМАЧИЛИКдир.
(Вашингтон, 2003 йил, 18 Июл).
ДИН ВА ДАВЛАТ
Бўҳронларнинг олдини олиш халқаро гуруҳининг 10 Июлда (2003)эълон қилган навбатдаги ҳисоботи Марказий Осиёда дин ва давлат- Ислом ва ҳокимият масаласига қаратилган бўлиб, бугун юзага келган вазият таҳлил қилинади ва мавжуд бўҳроний ҳолатдан чиқиш учун нималарга эътибор бериш кераклиги таъкидланади.
Бўҳронларнинг олдини олиш учун Марказий Осиёдаги ҳукуматлар ўзларининг Ислом дини борасидаги сиёсатларни қайта кўриб чиқишлари керак, дейилади, жумладан ҳисоботда. Етмиш йил давомида Совет бошқаруви Ислом динини бутунлай таъқиқлаб ташлай олмаган бўлсада дунёвийлик сиёсатини илгари суриб келди.
Мустақилликдан кейин эса Исломга бўлган интилиш жуда кучайди ва ўз навбатида бошқарув билан зиддиятга тушадиган гуруҳлар етишиб чиқди. Бундай зиддият турли тўқнашувларга олиб келдики, бунда ҳукуматларнинг ҳам қаттиққўллик билан олиб борган сиёсатлари таъсир акс таъсир йўлини очди. Жумладан, мусулмонларга қарши кучли қатағонлар дастлаб Ўзбекистонда юз берди.
Таъқибга учраганларнинг кўплари Тожикистонга ва сўнгра Афғонистонга ўтиб кетдилар. Шу зайл Тошкент ҳукуматига қарши бўлган Ўзбекистон Исломий Ҳаракати вужудга келди ва Толибларнинг иттифоқдошига айланди. Ўзбекистонда Исломий гуруҳлар, умуман шахсларга қарши ҳам ҳукуматнинг мухолифи сифатида қаралиб қаттиқ репрессия ўтказилди ва бу бугун ҳам давом этмоқда. Баъзи маълумотларга кўра камида олти минг диндор қарашлари учун қамалган ва 2003 йилда ҳам мавжуд режимдан қониқмаганларни зиндонбанд этиш тўхтагани йўқ.
Тожикистонда фуқаролар урушидан кейин Ислом уйғониш партиясининг ҳукумат таркибидан ўрин олиши вазиятни анча юмшатди. Лекин бугунга келиб Тожик ҳукумати “Ҳизбу ат Таҳрир” каби гуруҳларга қарши муросасиз кураш бошлатган. Бу ҳолатни Қирғизистон ва Қозоғистонда ҳам кузатиш мумкин.
Туркманистонда эса вазият яна ҳам ачинарли бўлиб ҳамма нарса, жумладан дин ҳам Сапармурод Ниёзовнинг шахсига сиғинишга йўналтирилган.
Марказий Осиёда Ислом динини Совет усуллари билан назорат қилишга уринилмоқда.Буни Ўзбекистон экстремистик репрессив йўл билан қилаётган бўлса, Қирғизистон эса бир қадар юмшоқлик билан амалга оширмоқда. Исломга икки хил қараш шаклланган. Биринчидан, ҳукуматлар Исломий оқимлар ва ҳаракатларни мавжуд конституциявий тузумнинг душмани деб билсалар, иккинчидан исломий қадриятларни ўз мавқеларини мустаҳкамлашда мафкура ўлароқ қўлланмоқдалар.
Айни пайтда барча мачитлар ва имомларнинг фаолияти назорат қилибгина қолинмасдан, имомлар ва диний уламоларни тайинлашни ҳам ҳукуматлар ўз қўлига олган. Оқибатда Ислом динини ўрганиш ҳам оқсаб қолмоқда. Оддий халқ орасида ҳукумат қўйган имомларга ишончнинг йўқлиги одамларни бошқа радикал оқимлар томон етакламоқда. Ваҳобийлик каби оқимларнинг пайдо бўлишида худди ана шу сингари омиллар ҳам борлигини инкор қилмаслик керак.
Марказий Осиёда Исломга нисбатан мавжуд ҳокимиятнинг муносабати бўҳронлар туғилиши учун сабаб бўлаётганини таъкидлаган халқаро ташкилот, жумладан Ўзбекистон ҳукуматига бундай вазиятдан чиқиш йўлларини ҳам кўрсатади.
Масалан, дин борасидаги қонунларни халқаро талаблар даражасига чиқариш, дин эркинлигини таъминлаш, диний таълимга рухсат бериш, мачитлар ва мадрасаларда диний таълимга йўл очиш, диний ташкилотларни рўйхатга олишни маданий даражага кўтариш каби тавсиялар ана шулар жумласидандир.
Шунингдек, диний пешволарнинг ёзганларни эркин нашр қилиш, Диний бошқармаларнинг мустақиллигини таъминлаш, Исломнинг ноанъанавий йўлларига қарши примитив Совет усули билан курашдан воз кечиб, замон йўналишида баҳс майдони учун ўрин бериш, диний қарашлари учун қамалганларни авф этиш ва мажбурий иқрорлар ҳамда қийноқларга берҳам бериш, ҳукумат таркибида динни яхши биладиганлар сонини кўпайтириш ва умуман диний ишончни ҳурмат қилиш, қадрлаш каби имконлар борки, мавжуд бошқарув буни идрок этиб, амалга оширса, табиийки бўҳронларнинг олдини олган бўлади.
(Вашингтон, 2003 йил, 11 Июл)
РЕЖИМНИНГ МАҲСУЛИ
Маълумки, Бўҳронларнинг олдини олиш халқаро гуруҳи вақти-вақти билан турли минтақалардаги долзарб муаммолар борасида ҳисоботлар эълон қилиб, юзага келган вазиятни қандай бартараф этиш йўлларини кўрсатишга интилади. Мазкур гуруҳнинг яқинда (2003, 30 Июн) эълон қилинган навбатдаги ҳисоботи “Ҳизбу ат Таҳрир: Радикал исломга жавоб” деб номланган ҳамда Марказий Осиёдаги, айниқса, Ўзбекистондаги ачинарли вазиятнинг олдини олишга қаратилгандир.
1950 йилларнинг бошида Яқин Шарқда пайдо бўлган Ҳизбу ат Таҳрир диний ташкилот эмас, дейилади ҳисоботда, балки динни асос қилиб олган сиёсий партиядир. Унинг мақсади халифаликни тиклаш, дунёдаги исломий ҳудудларни ягона халифалик байроғи остида бирлаштириш, Шариатни бутун ҳаётнинг асосий қонунига айлантиришдир. Ҳизбу ат Таҳрир зўравонликка қарши эканлигини эътироф этиб келади. Зотан аксарият фаолиятлари тинчлик йўлида амалга оширилади. Масалан, ўтган ой Буюк Британияда Ўзбекистон элчихонаси ёнида ўтказилган норозилик намойиши ёки 7 Июлда айни жойда ўтказилиши мўлжалланган аёллар намойиши ортида ҳам шу ташкилот тургани айтилади.
Ҳизбу ат Таҳрир терроризмни рад этишини, бегуноҳ одамларни ўлдириш мумкин эмаслигини, буни Ислом қоралашини ўз ҳужжатларида баён этиб келмоқда. Ўзбекистонда бу ташкилот мустақиллик йилларининг илк пайтларида ўзини кўрсата бошлаганди. Бугунга қадар катта кучга айланмаган бўлсада, аммо фаолиятининг изчиллиги ва ёшларни ўз томонига ағдара олиш қобилияти билан ҳукуматни шошириб қўймоқда.
Ҳизбу ат Таҳрир варақаларини ва маълумот тарқатиш йўлларини Ўзбекистон ҳукумати қаттиқ таъқиб этиб келмоқда ва буни жиноят деб баҳоламоқда. Унинг кўплаб аъзоларини қамоқларга тиққан ва баъзилари қийноқларга тутилиб, ваҳшиёна ўлдирилмоқда ҳам.
Дунёнинг бир қатор мамлакатларида очиқ фаолиятда бўлган Ҳизбу ат Таҳрирни Ўзбекистон ҳукумати террористик гуруҳлар рўйхатига киритган. Бу ҳам етмаганидек, қўшниларини ҳам шунга кўндирмоқда ва дунёга ҳам бу талабини ўтказишга уринмоқда.
Бу ҳолатни кескин танқид қилган Бўҳронларнинг олдини олиш халқаро гуруҳи Ислом Каримов режими қаттиққўлик билан радикал исломий қаршилик гуруҳларини яратаётганини урғулайди ва ўз ҳисоботига илова қилган таклифларида сиёсий йўллар билан кураш олиб бориш кераклигини таъкидлайди.
Бу эса энг аввало, демократик ва дунёвийлик тарафдори бўлган сиёсий мухолиф ташкилотларни рўйхатдан ўтказиб, эркин фаолиятлари учун изн берилиши кераклигидир. Шунингдек, матбуотга амалда эркинлик бериш, диний мавзуларда ёзишни тақиқламаслик зарур.Ҳукуматни, жумладан Миллий хавфсизлк хизматини очиқ танқид қилишга изн берилиши лозим. Ўзбекистонда муфти ва имомларга ҳам эркинлик берилса, бу халқнинг уларга ишончини ошириши мумкин. Ҳозир эса уларнинг айтганларини ҳукуматнининг айтгани, деб билган ёшлар келажакка ишончни Ҳизбу ат Таҳрир каби гуруҳларнинг талқинларидан топмоқдалар ва ишонмоқдалар.
Айни пайтда Марказий Осиё давлатлари билан ўрнатилган қаттиқ чегара сиёсати, иқтисодий чекловлар ҳам ёшларнинг ишсиз қолиб, турли гуруҳларнинг ваъдаларига оғиб кетишларига олиб келмоқда.
Ўзбекистон ҳукуматининг саллани олиб кел деса, каллани узиб келадиган махсус хизматларини қонуний йўлга,тартибга солиш, уларнинг ўзбошимчаликларини чеклаш зарур. Буларнинг ҳаммаси демократик жамият сари қўйилган муҳим қадамлар бўлади.
Лекин гапни гапир уққанга, дейишади. БМТнинг қийноқлар бўйича вакилининг сафаридан кейин ҳам Ҳизбу ат Таҳрир аъзоларини, бошқа сиёсий маҳбусларни қийнаш давом этгани каби, ўнлаб, юзлаб ҳисоботлар ва таклифларга